Artykuł

Jan Woleński: Racjonalizm niejedno ma imię

Orzec o czymś, że jest racjonalne, to stwierdzić tyle, iż jest zgodne z rozumem (łac. ratio). Potocznie ujmowana racjonalność oznacza więc kierowanie się jego prawidłami. Jak jednak zwykle w takich przypadkach bywa, jej pojęcie zmienia znaczenie, kiedy przeszczepione zostaje na grunt filozoficzny.

Najnowszy numer: Edukacja moralna

Zapisz się do newslettera:

---

Filozofuj z nami w social media

Nume­ry dru­ko­wa­ne moż­na zamó­wić onli­ne > tutaj. Pre­nu­me­ra­tę na rok 2017 moż­na zamó­wić > tutaj.

Magazyn można też nabyć od 2 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. > tutaj.

Aby dobro­wol­nie WESPRZEĆ naszą ini­cja­ty­wę dowol­ną kwo­tą, klik­nij „TUTAJ”.

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj” 2016 nr 3 (9), s. 38–39. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Optymistyczne założenie

Postu­lu­je­my, aby ludz­kie spra­wy ukła­da­ły się racjo­nal­nie i narze­ka­my, gdy jest ina­czej, np. gdy poli­ty­cy zacho­wu­ją się irra­cjo­nal­nie. Naj­ogól­niej rzecz bio­rąc, na grun­cie racjo­na­li­zmu utrzy­mu­je się, że rozum jest źró­dłem pozna­nia i gwa­ran­tem sku­tecz­nej meto­dy uzy­ski­wa­nia wie­dzy. Typo­wy­mi przed­sta­wi­cie­la­mi racjo­na­li­zmu byli Pla­ton, Kar­te­zjusz, Baruch Spi­no­za i Got­t­fried Leib­niz. Gdy trze­ba było podać przy­kła­dy wie­dzy i meto­dy racjo­nal­nej, filo­zo­fo­wie ci wska­zy­wa­li na mate­ma­ty­kę i deduk­cję. Pla­ton ponoć umie­ścił na drzwiach swo­jej Aka­de­mii wezwa­nie, aby nie wcho­dził do niej nikt, kto nie zna geo­me­trii. Kar­te­zjusz zale­cał roz­wią­zy­wa­nie pro­ble­mów przez ich rozu­mo­we roz­ło­że­nie na pro­ste, prze­to jasne i wyraź­ne idee, tak, jak to jest w mate­ma­ty­ce, i wie­dzio­ny tym prze­ko­na­niem stwo­rzył geo­me­trię ana­li­tycz­ną. Spi­no­za wyło­żył swą ety­kę (a wła­ści­wie całą teo­rię świa­ta) spo­so­bem geo­me­trycz­nym (more geo­me­tri­co). Leib­niz twier­dził, że żyje­my w naj­lep­szym z moż­li­wych świa­tów, a to, że taki wła­śnie jest, wypły­wa m.in. z jego mate­ma­tycz­nej struk­tu­ry. Ci czte­rej filo­zo­fo­wie byli racjo­na­li­sta­mi skraj­ny­mi. Uwa­ża­li, że wie­dza musi być pew­na i tyl­ko rozum do tako­wej pro­wa­dzi. W kon­se­kwen­cji doświad­cze­nie, czy­li źró­dło wie­dzy wedle empi­ry­zmu, nie jest war­to­ścio­wą meto­dą poznaw­czą. Imma­nu­el Kant był racjo­na­li­stą umiar­ko­wa­nym. Dopusz­czał wie­dzę pocho­dze­nia empi­rycz­ne­go, ale utrzy­my­wał, że jest ona orga­ni­zo­wa­na przez rozum.

Racjonalność w filozofii i na co dzień

Gdy jed­nak mówi­my, że trze­ba racjo­nal­nie się odży­wiać czy gospo­da­ro­wać cza­sem, mamy na myśli taki typ postę­po­wa­nia, któ­ry jest rozum­ny w tym sen­sie, że opie­ra się na moc­nych i spraw­dzo­nych pod­sta­wach empi­rycz­nych. Podob­nie, gdy powia­da się o racjo­nal­nym podej­mo­wa­niu decy­zji np. eko­no­micz­nych, ma się na myśli sto­so­wa­nie kry­te­riów opty­mal­ne­go wybo­ru, dobrze potwier­dzo­nych przez prak­ty­kę gospo­dar­czą. To, co racjo­nal­ne w tym rozu­mie­niu, bynaj­mniej nie koli­du­je z wie­dzą dyk­to­wa­ną przez empi­rię. Kazi­mierz Ajdu­kie­wicz za zna­mio­na racjo­nal­no­ści w tym dru­gim sen­sie (sto­sow­ny pogląd nazy­wał anty­ir­ra­cjo­na­li­zmem) uwa­żał moż­ność inter­su­biek­tyw­ne­go (czy­li dostęp­ne­go róż­nym ludziom) komu­ni­ko­wa­nia i spraw­dza­nia prze­ko­nań. O ile racjo­na­lizm w sen­sie Pla­to­na przy­pi­su­je wie­dzy pew­ność, anty­ir­ra­cjo­na­lizm godzi się na zawod­ność poznania.

Potrak­tuj­my zdo­by­wa­nie wie­dzy (dla uprosz­cze­nia wyłą­cza­my mate­ma­ty­kę) jako grę mię­dzy Bada­czem a Natu­rą. Meto­da nauko­wa jest stra­te­gią Bada­cza, nato­miast Natu­rze przy­pi­su­je­my dąże­nie do ukry­wa­nia jej tajem­nic. Wedle teo­rii gier gra spra­wie­dli­wa to taka, w któ­rej żaden z gra­czy nie ma stra­te­gii dyk­ta­tor­skiej, tj. pro­wa­dzą­cej do wygra­nej (lub nie­prze­gra­nej, o ile dopusz­cza remis), nie­za­leż­nie od posu­nięć prze­ciw­ni­ka. War­ca­by mają stra­te­gię dyk­ta­tor­ską, ponie­waż zaczy­na­ją­cy tę grę musi wygrać, o ile nie popeł­ni błę­du, nato­miast gry spor­to­we są spra­wie­dli­we, nawet przy znacz­nej róż­ni­cy pozio­mu prze­ciw­ni­ków, i dla­te­go ich wyni­ki bywa­ją zaska­ku­ją­ce. Powin­ni­śmy chy­ba zało­żyć, że gra nauko­wa jest spra­wie­dli­wa, co zna­czy, że meto­da nauko­wa nie jest stra­te­gią dyk­ta­tor­ską. Zatem Badacz może prze­grać taką lub inną par­tię w grze z Natu­rą i na odwrót – zwy­cię­stwo Natu­ry nigdy nie jest przesądzone.

Pozaracjonalne źródła racjonalności?

Być może war­to odróż­niać przy­miot­ni­ki „racjo­nal­ny” i „racjo­na­li­stycz­ny”. Pierw­szy jest zwią­za­ny z anty­ir­ra­cjo­na­li­zmem, a dru­gi z racjo­na­li­zmem, by tak rzec, kla­sycz­nym. Jak­kol­wiek­by nie zwać obu rodza­jów racjo­na­li­zmu, trze­ba mieć na uwa­dze taką oto prze­stro­gę: uwa­żaj­my na tych, któ­rzy pro­po­nu­ją nam dyk­ta­tor­skie stra­te­gie poznaw­cze, gdyż zazwy­czaj są skłon­ni do dyk­ta­tu­ry w sen­sie poli­tycz­nym. A to już nie tyl­ko gra słów. Osob­ną spra­wą jest to, czy racjo­na­lizm kla­sycz­ny nie jest irra­cjo­na­li­zmem, sko­ro każ­dy z jego przed­sta­wi­cie­li reko­men­do­wał swo­istą intu­icję jako nie­za­wod­ną meto­dę poznaw­czą. Wpraw­dzie zapew­nia­li, że jest to inter­su­biek­tyw­ne narzę­dzie poznaw­cze, ale docho­dzi­li do nie­zgod­nych rezul­ta­tów. Bliż­sze roz­pa­trze­nie tej wiel­ce inte­re­su­ją­cej kwe­stii wykra­cza poza ramy krót­kie­go szkicu.


Jan Woleń­ski – Eme­ry­to­wa­ny pro­fe­sor Uni­wer­sy­te­tu Jagiel­loń­skie­go, pro­fe­sor Wyż­szej Szko­ły Infor­ma­ty­ki i Zarzą­dza­nia w Rze­szo­wie. Czło­nek PAN, PAU i Mię­dzy­na­ro­do­we­go Insty­tu­tu Filo­zo­fii. Inte­re­su­je się wszyst­ki­mi dzia­ła­mi filo­zo­fii, jego hob­by to ope­ra i pił­ka nożna.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej moż­na go prze­czy­tać > tutaj.

< Powrót do spi­su tre­ści nume­ru.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Reklama

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wes­przeć tę ini­cja­ty­wę dowol­ną kwo­tą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakład­ki WSPARCIE na naszej stro­nie, kli­ka­jąc poniż­szy link. Klik: Chcę wes­przeć „Filo­zo­fuj!”

Polecamy