Artykuł Historia filozofii starożytnej

Michał Bizoń: Greckie koncepcje umysłu

Umysł nie od początku był czymś jednym, a tym bardziej niepodważalnie związanym z duszą, czyli z tym, co psychiczne (od ψυχή, psyche – dusza). Jeszcze u Homera dusza jako ośrodek psychiki i życia ma niewiele wspólnego z umysłem jako ośrodkiem rozumu. Filozofowie zmierzali do uproszczenia tego obrazu i wyjaśnienia w systematyczny sposób działania i wzajemnych związków różnych funkcji psychicznych człowieka.

Najnowszy numer: Tajemnica istnienia

Zapisz się do newslettera:

---

Filozofuj z nami w social media

Nume­ry dru­ko­wa­ne moż­na zamó­wić onli­ne > tutaj. Pre­nu­me­ra­tę na rok 2017 moż­na zamó­wić > tutaj.

Magazyn można też nabyć od 28 kwietnia w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. > tutaj.

Aby dobro­wol­nie WESPRZEĆ naszą ini­cja­ty­wę dowol­ną kwo­tą, klik­nij „TUTAJ”.

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj” 2015 nr 4, s. 29–30. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


ψυχῆς πείρατα ἰών οὐκ ἂν ἐξεύροιο, πᾶσαν ἐπιπορευόμενος ὁδόν – οὕτω βαθὺν λόγον ἔχει [Hera­klit, Fr. 45, Dio­ge­nes Laer­tius IX, 7].  Nie odna­la­zł­byś gra­nic duszy, choć­byś prze­mie­rzył każ­dą ścież­kę – tak głę­bo­ka jej isto­ta.
[Ἀλκμαίων] ἄνθρωπον γάρ φησι τῶν ἄλλων διαφέρειν ὅτι μόνον ξυνίησι, τὰ δ΄ ἄλλα αἰσθάνεται μέν, οὐ ξυνίησι δέ, ὡς ἕτερον ὂν τὸ φρονεῖν καὶ αἰσθάνεθαι [Teo­frast, De sen­su 25f DK24A5]. [Alk­ma­jon] mówi, że czło­wiek tym róż­ni się od innych istot, że jako jedy­ny rozu­mu­je, inne zaś stwo­rze­nia co praw­da per­cy­pu­ją zmy­sło­wo, ale nie rozu­mu­ją: czym innym jest bowiem rozu­mie­nie od per­cep­cji.
τῶν δὲ σχημάτων εὐκινητότατον τὸ σφαιροειδὲς λέγει (sc. Δημόκριτος) – τοιοῦτον δ’εἶναι τόν τε νοῦν καὶ τὸ πῦρ [Ary­sto­te­les, De Ani­ma A2, 405a 11]. Demo­kryt twier­dzi, że spo­śród kształ­tów naj­ru­chliw­szy jest okrą­gły – takie są umysł i ogień.
τὸ μὲν ᾧ λογίζεται λογιστικὸν προσαγορεύοντες τῆς ψυχῆς, τὸ δὲ ᾧ ἐρᾷ τε καὶ πεινῇ καὶ διψῇ καὶ περὶ τὰς ἄλλας ἐπιθυμίας ἐπτόηται ἀλόγιστόν τε καὶ ἐπιθυμητικόν […] τὸ δὲ δὴ τοῦ θυμοῦ καὶ ᾧ θυμούμεθα […] τρίτον [Pla­ton, Pań­stwo IV 439c–d]. To, czym czło­wiek rozu­mu­je, nazy­wa­my czę­ścią rozum­ną duszy, to zaś, czym pożą­da, czu­je pra­gnie­nie i głód i co przez inne pożą­da­nia jest wstrzą­sa­ne, czę­ścią nie­ro­zum­ną i pożą­dli­wą […] to zaś, co odno­si się do emo­cji i czym czło­wiek się zło­ści [jest] […] czę­ścią trze­cią.
ἀναγκαῖον ἄρα τὴν ψυχὴν οὐσίαν εἶναι ὡς εἶδος σώματος φυσικοῦ δυνάμει ζωὴν ἔχοντος [Ary­sto­te­les, De Ani­ma 412a 19–21]. Jest zatem koniecz­ne, aby dusza jako sub­stan­cja była for­mą cia­ła orga­nicz­ne­go, mają­ce­go w moż­no­ści życie.
οἱ μὲν Στοικοί […] τὸ πνεῦμα τὴν οὐσίαν τῆς ψυχῆς εἶναι δοξάζουσι [Galen, De simpl. medi­ci­nam. temp. et fac. V 9].   Sto­icy zaś za sub­stan­cję duszy uwa­ża­ją tchnie­nie.
ἡ ψυχὴ σῶμά ἐστι λεπτομερὲς παρ’ ὅλον τὸ ἄθροισμα παρεσπαρμένον [Epi­kur, Ep. Hdt. 63].   Dusza jest cia­łem o maleń­kich czę­ściach, roz­pro­szo­nych po całym zło­że­niu [scil. ato­mów, czy­li czło­wie­ku].

W poema­tach home­ryc­kich czło­wie­ko­wi przy­pi­sa­ne są trzy odręb­ne wła­dze psy­chicz­ne: ψυχή (psy­che) czy­li ośro­dek cha­rak­te­ru i ele­ment życio­daj­ny, θυμός jako ośro­dek emo­cji nie­ro­zu­mo­wych (θυμός, thy­mos – dosł. oddech, tu: ser­ce, emo­cje) i wresz­cie φρήν jako ośro­dek rozu­mu (φρήν, fren – dosł.: prze­po­na, też: płu­ca, tu: umysł, rozum). Będą­cy pod wpły­wem pita­go­re­izmu lekarz Alk­ma­jon z Kro­to­nu jako pierw­szy odróż­nił rozu­mo­wa­nie (τὸ φρονεῖν, to fro­ne­in – pochod­ne od home­ryc­kie­go φρήν) od postrze­ga­nia zmy­sło­we­go (τὸ αἰσθάνεθαι, to aistha­ne­sthai, w for­mie rze­czow­ni­ko­wej αἴσθησις, aisthe­sis, skąd nasze sło­wo „este­ty­ka”). On też po raz pierw­szy przy­pi­sał czyn­no­ści umy­sło­we mózgo­wi. Mate­ria­li­stycz­nie (lat. mate­ria) poj­mo­wał umysł (νοῦς, nous – umysł) Demo­kryt, jako kuli­ste, więc szyb­ko poru­sza­ją­ce się ato­my (ἄτομον, ato­mon – to, co nie­po­dziel­ne, atom; od τέμνειν, tem­ne­in – ciąć, z doda­niem tzw. α pri­va­tum, ozna­cza­ją­cej nega­cję). Kry­tycz­nie do tej kon­cep­cji odno­si się Pla­ton, dla któ­re­go dusza jest nie­cie­le­sna (ἀσώματον, aso­ma­ton – od σῶμα, soma – cia­ło, z doda­niem α pri­va­tum), choć prze­by­wa w cie­le (σῶμα).

Przy­wra­ca on też roz­róż­nie­nie home­ryc­kie, ale na grun­cie duszy (ψυχή). Dzie­li się ona na: λόγος, logos – rozum, θυμός, thy­mos – emo­cje i ἐπιθυμία, epi­thy­mia – żądze cie­le­sne. Wszyst­kie jed­nak te wła­dze łączą się w naszym życiu psy­chicz­nym. Ary­sto­te­les nie postrze­ga duszy jako prze­by­wa­ją­cej w cie­le, lecz uwa­ża, że jest to taka sub­stan­cja (οὐσία, ousia), któ­ra jest for­mą (εἶδος, eidos) cia­ła (σῶμα), tzn. okre­śla jego kształt i wła­sno­ści. Sto­icy powra­ca­ją do mate­ria­li­stycz­ne­go uję­cia. Dla nich dusza to szcze­gól­ny rodzaj napię­cia (τόνος, tonos) spe­cjal­nej sub­stan­cji (οὐσία, ousia), z któ­rej skła­da się cały świat. Sub­stan­cję tę zwa­li πνεῦμα, pneu­ma – dosł. duch, tchnie­nie. Wresz­cie Epi­kur roz­wi­nął mate­ria­li­stycz­ny ato­mizm Demo­kry­ta, twier­dząc, że dusza to malut­kie ato­my (λεπτομερές, lep­to­me­res, od λεπτός, lep­tos – mały, deli­kat­ny i μέρος, meros – część) roz­pro­szo­ne po całym cie­le czło­wie­ka. Inte­rak­cje tych ato­mów ze sobą i z inny­mi czą­stecz­ka­mi cia­ła są odpo­wie­dzial­ne za roz­ma­ite funk­cje umy­sło­we. Nawet po prze­by­ciu tylu ście­żek nie zakoń­czy­ły się oczy­wi­ście dys­ku­sje filo­zo­fów nad isto­tą umy­słu; w koń­cu ostrze­gał Hera­klit, jak głę­bo­ki jej logos.


Michał Bizoń – Absol­went fizy­ki i filo­lo­gii kla­sycz­nej na Uni­wer­sy­te­cie Jagiel­loń­skim. Dok­to­rant na Wydzia­le Filo­zo­ficz­nym Uni­wer­sy­te­tu Jagiel­loń­skie­go. Spe­cja­li­zu­je się w histo­rii poję­cia wol­nej woli w sta­ro­żyt­no­ści i śre­dnio­wie­czu.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­skaW peł­nej wer­sji gra­ficz­nej moż­na go prze­czy­tać > tutaj.

< Powrót do spi­su tre­ści.

 

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Reklama

Już w sprze­da­ży w dobrych salo­ni­kach pra­so­wych w całej Pol­sce

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wes­przeć tę ini­cja­ty­wę dowol­ną kwo­tą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakład­ki WSPARCIE na naszej stro­nie, kli­ka­jąc poniż­szy link. Klik: Chcę wes­przeć „Filo­zo­fuj!”

Polecamy