Artykuł Historia filozofii starożytnej

Michał Bizoń: Greckie koncepcje umysłu

Umysł nie od początku był czymś jednym, a tym bardziej niepodważalnie związanym z duszą, czyli z tym, co psychiczne (od ψυχή, psyche – dusza). Jeszcze u Homera dusza jako ośrodek psychiki i życia ma niewiele wspólnego z umysłem jako ośrodkiem rozumu. Filozofowie zmierzali do uproszczenia tego obrazu i wyjaśnienia w systematyczny sposób działania i wzajemnych związków różnych funkcji psychicznych człowieka.

Najnowszy numer: Nowy człowiek?

Zapisz się do newslettera:

---

Filozofuj z nami w social media

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2017 można zamówić > tutaj.

Magazyn można też nabyć od 2 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „TUTAJ”.

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj” 2015 nr 4, s. 29–30. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.


ψυχῆς πείρατα ἰών οὐκ ἂν ἐξεύροιο, πᾶσαν ἐπιπορευόμενος ὁδόν – οὕτω βαθὺν λόγον ἔχει [Her­ak­lit, Fr. 45, Dio­genes Laer­tius IX, 7].  Nie odnalazłbyś granic duszy, choćbyś przemierzył każdą ścieżkę – tak głębo­ka jej isto­ta.
[Ἀλκμαίων] ἄνθρωπον γάρ φησι τῶν ἄλλων διαφέρειν ὅτι μόνον ξυνίησι, τὰ δ΄ ἄλλα αἰσθάνεται μέν, οὐ ξυνίησι δέ, ὡς ἕτερον ὂν τὸ φρονεῖν καὶ αἰσθάνεθαι [Teofrast, De sen­su 25f DK24A5]. [Alk­ma­jon] mówi, że człowiek tym różni się od innych istot, że jako jedyny rozu­mu­je, inne zaś stworzenia co praw­da per­cy­pu­ją zmysłowo, ale nie rozu­mu­ją: czym innym jest bowiem rozu­mie­nie od per­cepcji.
τῶν δὲ σχημάτων εὐκινητότατον τὸ σφαιροειδὲς λέγει (sc. Δημόκριτος) – τοιοῦτον δ’εἶναι τόν τε νοῦν καὶ τὸ πῦρ [Arys­tote­les, De Ani­ma A2, 405a 11]. Demokryt twierdzi, że spośród ksz­tałtów najruch­li­wszy jest okrągły – takie są umysł i ogień.
τὸ μὲν ᾧ λογίζεται λογιστικὸν προσαγορεύοντες τῆς ψυχῆς, τὸ δὲ ᾧ ἐρᾷ τε καὶ πεινῇ καὶ διψῇ καὶ περὶ τὰς ἄλλας ἐπιθυμίας ἐπτόηται ἀλόγιστόν τε καὶ ἐπιθυμητικόν […] τὸ δὲ δὴ τοῦ θυμοῦ καὶ ᾧ θυμούμεθα […] τρίτον [Pla­ton, Państ­wo IV 439c–d]. To, czym człowiek rozu­mu­je, nazy­wamy częś­cią rozum­ną duszy, to zaś, czym pożą­da, czu­je prag­nie­nie i głód i co przez inne pożą­da­nia jest wstrząsane, częś­cią nierozum­ną i pożądli­wą […] to zaś, co odnosi się do emocji i czym człowiek się złoś­ci [jest] […] częś­cią trze­cią.
ἀναγκαῖον ἄρα τὴν ψυχὴν οὐσίαν εἶναι ὡς εἶδος σώματος φυσικοῦ δυνάμει ζωὴν ἔχοντος [Arys­tote­les, De Ani­ma 412a 19–21]. Jest zatem konieczne, aby dusza jako sub­stanc­ja była for­mą ciała organ­icznego, mającego w możnoś­ci życie.
οἱ μὲν Στοικοί […] τὸ πνεῦμα τὴν οὐσίαν τῆς ψυχῆς εἶναι δοξάζουσι [Galen, De sim­pl. med­i­c­i­nam. temp. et fac. V 9].   Sto­icy zaś za sub­stancję duszy uważa­ją tch­nie­nie.
ἡ ψυχὴ σῶμά ἐστι λεπτομερὲς παρ’ ὅλον τὸ ἄθροισμα παρεσπαρμένον [Epikur, Ep. Hdt. 63].   Dusza jest ciałem o maleń­kich częś­ci­ach, rozpros­zonych po całym złoże­niu [scil. atom­ów, czyli człowieku].

W poe­mat­ach home­ryc­kich człowiekowi przyp­isane są trzy odręb­ne władze psy­chiczne: ψυχή (psy­che) czyli ośrodek charak­teru i ele­ment życio­da­jny, θυμός jako ośrodek emocji nierozu­mowych (θυμός, thy­mos – dosł. odd­ech, tu: serce, emoc­je) i wresz­cie φρήν jako ośrodek rozu­mu (φρήν, fren – dosł.: przepona, też: płu­ca, tu: umysł, rozum). Będą­cy pod wpły­wem pitagor­eiz­mu lekarz Alk­ma­jon z Kro­tonu jako pier­wszy odróżnił rozu­mowanie (τὸ φρονεῖν, to fronein – pochodne od home­ryck­iego φρήν) od postrze­ga­nia zmysłowego (τὸ αἰσθάνεθαι, to aisthanesthai, w formie rzec­zown­ikowej αἴσθησις, ais­the­sis, skąd nasze słowo „este­ty­ka”). On też po raz pier­wszy przyp­isał czyn­noś­ci umysłowe móz­gowi. Mate­ri­al­isty­cznie (lat. mate­ria) poj­mował umysł (νοῦς, nous – umysł) Demokryt, jako kuliste, więc szy­bko porusza­jące się ato­my (ἄτομον, atom­on – to, co niepodzielne, atom; od τέμνειν, tem­nein – ciąć, z dodaniem tzw. α pri­va­tum, oznacza­jącej negację). Kry­ty­cznie do tej kon­cepcji odnosi się Pla­ton, dla którego dusza jest niecielesna (ἀσώματον, aso­ma­ton – od σῶμα, soma – ciało, z dodaniem α pri­va­tum), choć prze­by­wa w ciele (σῶμα).

Przy­wraca on też rozróżnie­nie home­ryck­ie, ale na grun­cie duszy (ψυχή). Dzieli się ona na: λόγος, logos – rozum, θυμός, thy­mos – emoc­je i ἐπιθυμία, epithymia – żądze cielesne. Wszys­tkie jed­nak te władze łączą się w naszym życiu psy­chicznym. Arys­tote­les nie postrze­ga duszy jako prze­by­wa­jącej w ciele, lecz uważa, że jest to taka sub­stanc­ja (οὐσία, ousia), która jest for­mą (εἶδος, eidos) ciała (σῶμα), tzn. określa jego ksz­tałt i włas­noś­ci. Sto­icy powraca­ją do mate­ri­al­isty­cznego uję­cia. Dla nich dusza to szczegól­ny rodzaj napię­cia (τόνος, tonos) spec­jal­nej sub­stancji (οὐσία, ousia), z której skła­da się cały świat. Sub­stancję tę zwali πνεῦμα, pneu­ma – dosł. duch, tch­nie­nie. Wresz­cie Epikur rozwinął mate­ri­al­isty­czny atom­izm Demokry­ta, twierdząc, że dusza to malutkie ato­my (λεπτομερές, lep­tomeres, od λεπτός, lep­tos – mały, delikat­ny i μέρος, meros – część) rozpros­zone po całym ciele człowieka. Inter­akc­je tych atom­ów ze sobą i z inny­mi cząsteczka­mi ciała są odpowiedzialne za roz­maite funkc­je umysłowe. Nawet po prze­by­ciu tylu ścieżek nie zakończyły się oczy­wiś­cie dyskus­je filo­zofów nad istotą umysłu; w końcu ostrze­gał Her­ak­lit, jak głębo­ki jej logos.


Michał Bizoń – Absol­went fizy­ki i filologii klasy­cznej na Uni­w­er­syte­cie Jagiel­lońskim. Dok­torant na Wydziale Filo­zoficznym Uni­w­er­syte­tu Jagiel­lońskiego. Spec­jal­izu­je się w his­torii poję­cia wol­nej woli w starożyt­noś­ci i śred­niowieczu.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­kaW pełnej wer­sji graficznej moż­na go przeczy­tać > tutaj.

< Powrót do spisu treś­ci.

 

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.