Historia filozofii współczesnej Omówienia i recenzje

Mirella Nawracała-Urban: XX-wieczna filozofia na kozetce

Nakładem Wydawnictwa Naukowego PWN w serii „Myśleć” ukazała się najnowsza książka Andrzeja Ledera Rysa na tafli. Teoria w polu psychoanalitycznym. O czym mówi nam historia filozofii na kozetce?

Najnowszy numer: Edukacja moralna

Zapisz się do newslettera:

---

Filozofuj z nami w social media

Nume­ry dru­ko­wa­ne moż­na zamó­wić onli­ne > tutaj. Pre­nu­me­ra­tę na rok 2017 moż­na zamó­wić > tutaj.

Magazyn można też nabyć od 2 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. > tutaj.

Aby dobro­wol­nie WESPRZEĆ naszą ini­cja­ty­wę dowol­ną kwo­tą, klik­nij „TUTAJ”.

Jej autor to absol­went medy­cy­ny, psy­cho­te­ra­peu­ta, filo­zof kul­tu­ry, pro­fe­sor w Insty­tu­cie Filo­zo­fii i Socjo­lo­gii Pol­skiej Aka­de­mii Nauk. Przez 20 lat publi­ko­wał w cza­so­pi­śmie „Res Publi­ca Nowa”, jego tek­sty uka­zy­wa­ły się tak­że m.in. w „Dia­lo­gu” i „Kry­ty­ce Poli­tycz­nej”. Doty­czy­ły głów­nie filo­zo­fii kul­tu­ry, ale tak­że ogól­nych zagad­nień filo­zo­ficz­nych oraz psy­cho­lo­gii. Napi­sał m.in. Prze­mia­na mitów, czy­li życie w epo­ce schył­ku. Zbiór ese­jów (1997), Nie­świa­do­mość jako pust­ka (2001), Prze­mia­na mitów, czy­li woj­na o obra­zy (2004), Nauka Freu­da w epo­ce Sein und Zeit (2007). Książ­ka Prze­śnio­na rewo­lu­cja nomi­no­wa­na była w roku 2015 do Lite­rac­kiej Nagro­dy NIKE.

Naj­now­sza pozy­cja Rysa na tafli to dość obszer­ny tom, podzie­lo­ny na dwa­na­ście roz­dzia­łów, zło­żo­nych z raczej luź­no powią­za­nych ese­jów filo­zo­ficz­nych, poświę­co­nych histo­rii filo­zo­fii XX wie­ku. Wiek XX w dzie­jach ludz­ko­ści zapi­sał się jako wiek prze­mo­cy, zbrod­ni, wojen i kon­flik­tów. Leder pisze we wstę­pie, że celem książ­ki jest pró­ba inter­pre­ta­cji XX-wiecz­nych reflek­sji filo­zo­ficz­nych. Autor wycho­dzi z zało­że­nia, że „wiek XX to dzie­jo­wy pod­miot, oso­ba, któ­ra języ­kiem filo­zo­fów wyra­zi­ła swo­ją roz­pacz, wście­kłość, bez­sil­ność i nadzie­ję” (s. 11). Łącząc idee filo­zo­ficz­ne z wyda­rze­nia­mi histo­rycz­ny­mi, Leder odwo­łu­je się do kate­go­rii psy­cho­ana­li­tycz­nych, nawią­zu­jąc m.in. do słyn­ne­go fran­cu­skie­go psy­cho­ana­li­ty­ka i filo­zo­fa Jacqu­esa Laca­na. Nie jest to bynaj­mniej czy­sto mecha­nicz­ne zasto­so­wa­nie kon­cep­cji Laca­na, jak zauwa­ża Michał Herer, autor bowiem sta­ra się przy­wo­łać rów­nież now­sze uję­cia teo­rii psy­cho­na­li­tycz­nych, zwłasz­cza w kwe­stii rozu­mie­nia trau­my. W swo­jej książ­ce Leder opi­su­je zatem m.in. feno­me­no­lo­gię Hus­ser­la, filo­zo­fię Koła Wie­deń­skie­go, egzy­sten­cja­lizm Sartre’a, myśl Ben­ja­mi­na, mark­sizm Althus­se­ra. Zasad­ni­cze pyta­nie zada­ne przez auto­ra brzmi: czy reflek­sję filo­zo­ficz­ną dwu­dzie­sto­wiecz­nych myśli­cie­li może­my potrak­to­wać jako wyraz trau­my powsta­łej w wyni­ku doświad­cze­nia dwóch wojen? Inter­pre­tu­jąc sta­no­wi­ska myśli­cie­li XX wie­ku jako obraz prób prze­zwy­cię­że­nia trau­my, Leder pod­kre­śla isto­tę mecha­ni­zmów obron­nych i spo­so­bów radze­nia sobie w trud­nych sytu­acjach obec­ne w ich dzie­łach, ale też wska­zu­je na etycz­ny wymiar tych dzieł.

Cie­ka­we roz­wa­ża­nia, poja­wia­ją­ce się w kil­ku miej­scach książ­ki, doty­czą kwe­stii wsty­du, rozu­mia­ne­go jako swo­ista nor­ma cywi­li­za­cyj­na. Leder dzie­li człon­ków spo­łe­czeń­stwa na tych, któ­rzy są „dum­ni ze wsty­du”, posia­da­ją świa­do­mość kry­tycz­ną i mogą prze­pra­co­wać wła­sne trau­my, i tych, któ­rzy chcą „dumy bez wsty­du”. „Ci, któ­rzy nauczy­li się być dum­ni ze swe­go wsty­du, sta­ją naprze­ciw tych, któ­rzy tego rodza­ju posta­wę trak­tu­ją jako upo­ko­rze­nie. Jak dwa ple­mio­na, któ­re gro­ma­dzą się wokół swo­ich tote­mów, jed­ni wpa­tru­ją się w wize­run­ki pier­wot­nych scen chwa­ły, inni – w pier­wot­ne sce­ny mor­du” (s. 342). Książ­ka sta­no­wi więc nie tyl­ko inter­pre­ta­cję myśli XX-wiecz­nej, ale i dygre­sję na temat sytu­acji nam współ­cze­snej.

Zasta­na­wia­jąc się nad sen­sem prze­szło­ści, teraź­niej­szo­ści i przy­szło­ści, szu­ka­jąc moty­wu prze­bu­dze­nia dla przy­szło­ści, Leder koń­czy książ­kę roz­wa­ża­niem kwe­stii nadziei, bo: „Myśleć o winie i winie, wpi­sa­nych w nadzie­ję i wznio­słe myśli dwu­dzie­sto­wiecz­nej Euro­py, moż­na tyl­ko wte­dy, gdy ta nadzie­ja jest nadal w jakiś spo­sób żywa” (s. 349).

Rysa na tafli to pozy­cja pre­zen­tu­ją­ca bar­dzo cie­ka­we podej­ście do histo­rii filo­zo­fii z uży­ciem narzę­dzi psy­cho­ana­li­zy. War­to jed­nak przy lek­tu­rze książ­ki czuj­nie pytać, w jakim stop­niu te narzę­dzia pozwa­la­ją nam lepiej rozu­mieć sens XX-wiecz­nych dok­tryn filo­zo­ficz­nych, a w jakim nada­ją im – przy­naj­mniej w nie­któ­rych przy­pad­kach – nowy sens, któ­ry jest im z grun­tu obcy. W każ­dym razie z pew­no­ścią war­to zapo­znać się z dia­gno­zą prze­ba­da­nej w ten spo­sób XX-wiecz­nej filo­zo­fii.

Mirel­la Nawra­ca­ła-Urban


Andrzej Leder, Rysa na tafli. Teo­ria w polu psy­cho­ana­li­tycz­nym, War­sza­wa, Wydaw­nic­two Nauko­we PWN, 2016, 369 s.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wes­przeć tę ini­cja­ty­wę dowol­ną kwo­tą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakład­ki WSPARCIE na naszej stro­nie, kli­ka­jąc poniż­szy link. Klik: Chcę wes­przeć „Filo­zo­fuj!”

Polecamy