Historia filozofii współczesnej Omówienia i recenzje

Mirella Nawracała-Urban: XX-wieczna filozofia na kozetce

Nakładem Wydawnictwa Naukowego PWN w serii „Myśleć” ukazała się najnowsza książka Andrzeja Ledera Rysa na tafli. Teoria w polu psychoanalitycznym. O czym mówi nam historia filozofii na kozetce?

Najnowszy numer: Kim jest osoba?

Zapisz się do newslettera:

---

Filozofuj z nami w social media

Najnowszy numer można nabyć od 1 sierpnia w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2018 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Jej autor to absol­went medy­cyny, psy­choter­apeu­ta, filo­zof kul­tu­ry, pro­fe­sor w Insty­tu­cie Filo­zofii i Socjologii Pol­skiej Akademii Nauk. Przez 20 lat pub­likował w cza­sopiśmie „Res Pub­li­ca Nowa”, jego tek­sty ukazy­wały się także m.in. w „Dia­logu” i „Kry­tyce Poli­ty­cznej”. Doty­czyły głównie filo­zofii kul­tu­ry, ale także ogól­nych zagad­nień filo­zoficznych oraz psy­chologii. Napisał m.in. Przemi­ana mitów, czyli życie w epoce schyłku. Zbiór ese­jów (1997), Nieświado­mość jako pust­ka (2001), Przemi­ana mitów, czyli woj­na o obrazy (2004), Nau­ka Freu­da w epoce Sein und Zeit (2007). Książ­ka Prześniona rewoluc­ja nomi­nowana była w roku 2015 do Lit­er­ack­iej Nagrody NIKE.

Najnowsza pozy­c­ja Rysa na tafli to dość obsz­erny tom, podzielony na dwanaś­cie rozdzi­ałów, złożonych z raczej luźno pow­iązanych ese­jów filo­zoficznych, poświę­conych his­torii filo­zofii XX wieku. Wiek XX w dzie­jach ludzkoś­ci zapisał się jako wiek prze­mo­cy, zbrod­ni, wojen i kon­flik­tów. Led­er pisze we wstępie, że celem książ­ki jest pró­ba inter­pre­tacji XX-wiecznych reflek­sji filo­zoficznych. Autor wychodzi z założe­nia, że „wiek XX to dziejowy pod­miot, oso­ba, która językiem filo­zofów wyraz­iła swo­ją roz­pacz, wściekłość, bezsil­ność i nadzieję” (s. 11). Łącząc idee filo­zoficzne z wydarzeni­a­mi his­to­ryczny­mi, Led­er odwołu­je się do kat­e­gorii psy­choanal­i­ty­cznych, naw­iązu­jąc m.in. do słyn­nego fran­cuskiego psy­choanal­i­ty­ka i filo­zo­fa Jacque­sa Lacana. Nie jest to byna­jm­niej czys­to mechan­iczne zas­tosowanie kon­cepcji Lacana, jak zauważa Michał Her­er, autor bowiem stara się przy­wołać również nowsze uję­cia teorii psy­chonal­i­ty­cznych, zwłaszcza w kwestii rozu­mienia traumy. W swo­jej książce Led­er opisu­je zatem m.in. fenom­e­nologię Husser­la, filo­zofię Koła Wiedeńskiego, egzys­tenc­jal­izm Sartre’a, myśl Ben­jam­i­na, mark­sizm Althussera. Zasad­nicze pytanie zadane przez auto­ra brz­mi: czy reflek­sję filo­zoficzną dwudziestowiecznych myśli­cieli może­my potrak­tować jako wyraz traumy pow­stałej w wyniku doświad­czenia dwóch wojen? Inter­pre­tu­jąc stanowiska myśli­cieli XX wieku jako obraz prób przezwycięże­nia traumy, Led­er pod­kreśla istotę mech­a­nizmów obron­nych i sposobów radzenia sobie w trud­nych sytu­ac­jach obec­ne w ich dziełach, ale też wskazu­je na ety­czny wymi­ar tych dzieł.

Ciekawe rozważa­nia, pojaw­ia­jące się w kilku miejs­cach książ­ki, doty­czą kwestii wsty­du, rozu­mi­anego jako swoista nor­ma cywiliza­cyj­na. Led­er dzieli członków społeczeńst­wa na tych, którzy są „dum­ni ze wsty­du”, posi­ada­ją świado­mość kry­ty­czną i mogą przepra­cow­ać własne traumy, i tych, którzy chcą „dumy bez wsty­du”. „Ci, którzy nauczyli się być dum­ni ze swego wsty­du, sta­ją naprze­ciw tych, którzy tego rodza­ju postawę trak­tu­ją jako upoko­rze­nie. Jak dwa plemiona, które gro­madzą się wokół swoich totemów, jed­ni wpa­tru­ją się w wiz­erun­ki pier­wot­nych scen chwały, inni – w pier­wotne sce­ny mor­du” (s. 342). Książ­ka stanowi więc nie tylko inter­pre­tację myśli XX-wiecznej, ale i dygresję na tem­at sytu­acji nam współczes­nej.

Zas­tanaw­ia­jąc się nad sensem przeszłoś­ci, ter­aźniejs­zoś­ci i przyszłoś­ci, szuka­jąc moty­wu prze­budzenia dla przyszłoś­ci, Led­er kończy książkę rozważaniem kwestii nadziei, bo: „Myśleć o winie i winie, wpisanych w nadzieję i wzniosłe myśli dwudziestowiecznej Europy, moż­na tylko wtedy, gdy ta nadzie­ja jest nadal w jak­iś sposób żywa” (s. 349).

Rysa na tafli to pozy­c­ja prezen­tu­ją­ca bard­zo ciekawe pode­jś­cie do his­torii filo­zofii z uży­ciem narzędzi psy­choanal­izy. Warto jed­nak przy lek­turze książ­ki czu­jnie pytać, w jakim stop­niu te narzędzia pozwala­ją nam lep­iej rozu­mieć sens XX-wiecznych dok­tryn filo­zoficznych, a w jakim nada­ją im – przy­na­jm­niej w niek­tórych przy­pad­kach – nowy sens, który jest im z grun­tu obcy. W każdym razie z pewnoś­cią warto zapoz­nać się z diag­nozą prze­badanej w ten sposób XX-wiecznej filo­zofii.

Mirella Nawracała-Urban


Andrzej Led­er, Rysa na tafli. Teo­ria w polu psy­choanal­i­ty­cznym, Warsza­wa, Wydawnict­wo Naukowe PWN, 2016, 369 s.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Wesprzyj nasz projekt

Polecamy