Filozofia nauki Omówienia i recenzje

Bartłomiej K. Krzych: Na tropach Niczego [recenzja]

Napisano niezliczoną ilość tekstów poświęconych Czemuś (najogólniej – temu, co jest), niewiele jest jednak książek, które byłyby o… Niczym.  Jedną z nich jest Książka o Niczym Johna D. Barrowa, laureata Nagrody Templetona, znanego polskiemu czytelnikowi m.in. z pracy Pi razy drzwi (1995). Polskie wydanie Książki o Niczym ukazało się nakładem Copernicus Center Press, którego założycielem jest inny zdobywca prestiżowej Nagrody Templetona, ks. prof. Michał Heller.

Najnowszy numer: Edukacja moralna

Zapisz się do newslettera:

---

Filozofuj z nami w social media

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2017 można zamówić > tutaj.

Magazyn można też nabyć od 2 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „TUTAJ”.

Zada­nie sto­ją­ce przed Bar­ro­wem, jak­kol­wiek intry­gu­ją­ce, nie było łatwe, bo jak moż­na cokol­wiek powie­dzieć o czymś, cze­go wyda­je się, że nie ma? Oka­zu­je się jed­nak, że „Nic nie jest led­wie dzi­wacz­nym dodat­kiem do histo­rii idei, lecz zawsze znaj­du­je się nie­mal w cen­trum wyda­rzeń” (s. 25). By to udo­wod­nić, Bar­row cofa się aż do cza­sów cywi­li­za­cji sta­ro­żyt­nych – Egip­cjan, Babi­loń­czy­ków, Majów i Hin­du­sów – kre­śląc histo­rię licz­by zero oraz jej nie zawsze jasne i w peł­ni racjo­nal­ne kono­ta­cje inter­pre­ta­cyj­ne. Wspo­mi­na rów­nież o Gre­kach, sztu­ce isla­mu i myśli­cie­lach chrze­ści­jań­skich (św. Augu­sty­nie, Toma­szu z Akwi­nu, Pas­ca­lu), któ­rzy pró­bo­wa­li się zmie­rzyć z Nico­ścią. Odwo­łu­je się tak­że do poetyc­kich prób okieł­zna­nia Nicze­go.

Jed­nak wła­ści­wa część książ­ki to histo­ria nowo­żyt­nej i współ­cze­snej nauki, począw­szy od New­to­na, przez Ein­ste­ina i Macha, aż do mecha­ni­ki kwan­to­wej. Pozna­je­my histo­rię ete­ru, spę­dza­ją­cej naukow­com sen z powiek kosmicz­nej siły lamb­da czy wresz­cie próż­ni kwan­to­wej. Czy­tel­ni­ka mniej zorien­to­wa­ne­go w zagad­nie­niach współ­cze­snej fizy­ki podob­na tema­ty­ka może odstra­szać, Bar­row jest jed­nak zna­ny z umie­jęt­no­ści przy­stęp­ne­go wyja­śnia­nia rze­czy trud­nych i zło­żo­nych.

Moż­na zapy­tać, jaki zwią­zek z filo­zo­fią i w ogó­le z nie­by­tem (z Niczym, z Nico­ścią) ma fizy­ka, prze­cież bada ona to, co jest? Aby odpo­wie­dzieć na to pyta­nie, trze­ba (Bar­row tego nie czy­ni) wpro­wa­dzić roz­róż­nie­nie na dwa podej­ścia do nie­by­tu: spe­ku­la­cyj­ne (tj. czy­sto teo­re­tycz­ne – jako przy­kład moż­na podać roz­wa­ża­nia Par­me­ni­de­sa: „byt jest, nie­by­tu nie ma”) oraz prak­tycz­ne, reali­zo­wa­ne wła­śnie w fizy­ce. Nie chcąc odbie­rać czy­tel­ni­ko­wi przy­jem­no­ści z lek­tu­ry wspo­mnę tyl­ko, że Nic oka­zu­je się być bar­dzo waż­nym Czymś (por. s. 9–10). W jaki spo­sób? Otóż rolę nie­by­tu w fizy­ce peł­ni próż­nia. Intu­icyj­nie iden­ty­fi­ku­je­my ją z pustym miej­scem (zasta­na­wia­jąc się nad tym, co by było, gdy­by nie było nicze­go, myśli­my o pustym miej­scu, o miej­scu, w któ­rym nic się nie znaj­du­je).

Czy tak jest rze­czy­wi­ście we Wszech­świe­cie? Odpo­wiedź jest zaska­ku­ją­ca: w świe­tle osią­gnięć nauki „nie może­my już utrzy­my­wać pro­ste­go poglą­du, że próż­nia to puste pudeł­ko” (s. 277). Dla­cze­go tak jest, szcze­gó­ło­wo wyja­śnia Bar­row (zwłasz­cza na s. 278–279, 298, 299, 303, 324 i 327). W tym miej­scu ogra­ni­czę się do zagad­ko­we­go stwier­dze­nia, że próż­nia nie jest pusta ani bez­czyn­na. „Jej obec­ność moż­na poczuć i może ona zostać zmie­rzo­na w świe­cie czą­stek ele­men­tar­nych, a bez jej potęż­ne­go wpły­wu na świat nie była­by moż­li­wa jed­ność Przy­ro­dy” (s. 303). Bar­row posu­wa się nawet do stwier­dze­nia (któ­re sto­sow­nie i sze­ro­ko argu­men­tu­je), że ist­nie­nie próż­ni umoż­li­wia ist­nie­nie Wszech­świa­ta oraz wyło­nie­nie się warun­ków sprzy­ja­ją­cych powsta­niu życia. Co wię­cej, próż­nia „stoi u pod­staw naszej naj­bar­dziej sku­tecz­nej teo­rii budo­wy Wszech­świa­ta i wyja­śnie­nia jego klu­czo­wych wła­ści­wo­ści” (s. 363). Z tego miej­sca roz­po­ście­ra się sze­ro­ki hory­zont dla filo­zo­ficz­nych docie­kań i dywa­ga­cji, ponad­to nadal aktu­al­ne pozo­sta­je leib­ni­zow­skie pyta­nie o to, dla­cze­go ist­nie­je raczej coś niż nic?


John D. Bar­row, Książ­ka o Niczym, przeł. Ł. Lam­ża, Kra­ków: Coper­ni­cus Cen­ter Press, 2015, 459 s.


Bar­tło­miej K. Krzych – stu­dent filo­zo­fii na Uni­wer­sy­te­cie Rze­szow­skim. Sty­pen­dy­sta MNiSW, lau­re­at Stu­denc­kie­go Nobla. Aktu­al­nie m.in. wice­pre­zes Dys­ku­syj­ne­go Koła Filo­zo­ficz­ne­go „Euda­imo­nia”, redak­tor cza­so­pi­sma nauko­we­go „Amor Fati”, czło­nek kore­spon­dent Pol­skie­go Towa­rzy­stwa Toma­sza z Akwi­nu, czło­nek Rady Wydzia­łu Socjo­lo­gicz­no-Histo­rycz­ne­go UR oraz wice­prze­wod­ni­czą­cy Samo­rzą­du Stu­den­tów tegoż wydzia­łu. Głów­ne zain­te­re­so­wa­nia: (meta)fizyka, litur­gi­ka.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy