Filozofia nauki Omówienia i recenzje

Bartłomiej K. Krzych: Na tropach Niczego [recenzja]

Napisano niezliczoną ilość tekstów poświęconych Czemuś (najogólniej – temu, co jest), niewiele jest jednak książek, które byłyby o… Niczym.  Jedną z nich jest Książka o Niczym Johna D. Barrowa, laureata Nagrody Templetona, znanego polskiemu czytelnikowi m.in. z pracy Pi razy drzwi (1995). Polskie wydanie Książki o Niczym ukazało się nakładem Copernicus Center Press, którego założycielem jest inny zdobywca prestiżowej Nagrody Templetona, ks. prof. Michał Heller.

Najnowszy numer: Kim jest osoba?

Zapisz się do newslettera:

---

Filozofuj z nami w social media

Najnowszy numer można nabyć od 1 sierpnia w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2018 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Zadanie sto­jące przed Bar­rowem, jakkol­wiek intrygu­jące, nie było łatwe, bo jak moż­na cokol­wiek powiedzieć o czymś, czego wyda­je się, że nie ma? Okazu­je się jed­nak, że „Nic nie jest led­wie dzi­wacznym dodatkiem do his­torii idei, lecz zawsze zna­j­du­je się niemal w cen­trum wydarzeń” (s. 25). By to udowod­nić, Bar­row cofa się aż do cza­sów cywiliza­cji starożyt­nych – Egipc­jan, Babilończyków, Majów i Hin­dusów – kreśląc his­torię licz­by zero oraz jej nie zawsze jasne i w pełni racjon­alne kono­tac­je inter­pre­ta­cyjne. Wspom­i­na również o Grekach, sztuce isla­mu i myśli­cielach chrześ­ci­jańs­kich (św. Augustynie, Tomaszu z Akwinu, Pas­calu), którzy próbowali się zmierzyć z Nicoś­cią. Odwołu­je się także do poe­t­y­c­kich prób okiełz­na­nia Niczego.

Jed­nak właś­ci­wa część książ­ki to his­to­ria nowożyt­nej i współczes­nej nau­ki, począwszy od New­tona, przez Ein­steina i Macha, aż do mechani­ki kwan­towej. Poz­na­je­my his­torię eteru, spędza­jącej naukow­com sen z powiek kos­micznej siły lamb­da czy wresz­cie próżni kwan­towej. Czytel­ni­ka mniej zori­en­towanego w zagad­nieni­ach współczes­nej fizy­ki podob­na tem­aty­ka może odstraszać, Bar­row jest jed­nak znany z umiejęt­noś­ci przys­tęp­nego wyjaś­ni­a­nia rzeczy trud­nych i złożonych.

Moż­na zapy­tać, jaki związek z filo­zofią i w ogóle z niebytem (z Niczym, z Nicoś­cią) ma fizy­ka, prze­cież bada ona to, co jest? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trze­ba (Bar­row tego nie czyni) wprowadz­ić rozróżnie­nie na dwa pode­jś­cia do nieby­tu: speku­la­cyjne (tj. czys­to teo­re­ty­czne – jako przykład moż­na podać rozważa­nia Par­menidesa: „byt jest, nieby­tu nie ma”) oraz prak­ty­czne, real­i­zowane właśnie w fizyce. Nie chcąc odbier­ać czytel­nikowi przy­jem­noś­ci z lek­tu­ry wspom­nę tylko, że Nic okazu­je się być bard­zo ważnym Czymś (por. s. 9–10). W jaki sposób? Otóż rolę nieby­tu w fizyce pełni próż­nia. Intu­icyjnie iden­ty­fiku­je­my ją z pustym miejscem (zas­tanaw­ia­jąc się nad tym, co by było, gdy­by nie było niczego, myślimy o pustym miejs­cu, o miejs­cu, w którym nic się nie zna­j­du­je).

Czy tak jest rzeczy­wiś­cie we Wszechświecie? Odpowiedź jest zaskaku­ją­ca: w świ­etle osiąg­nięć nau­ki „nie może­my już utrzymy­wać prostego poglą­du, że próż­nia to puste pudełko” (s. 277). Dlaczego tak jest, szczegółowo wyjaś­nia Bar­row (zwłaszcza na s. 278–279, 298, 299, 303, 324 i 327). W tym miejs­cu ograniczę się do zagad­kowego stwierdzenia, że próż­nia nie jest pus­ta ani bezczyn­na. „Jej obec­ność moż­na poczuć i może ona zostać zmier­zona w świecie cząstek ele­men­tarnych, a bez jej potężnego wpły­wu na świat nie była­by możli­wa jed­ność Przy­rody” (s. 303). Bar­row posuwa się nawet do stwierdzenia (które stosown­ie i sze­roko argu­men­tu­je), że ist­nie­nie próżni umożli­wia ist­nie­nie Wszechświa­ta oraz wyłonie­nie się warunk­ów sprzy­ja­ją­cych pow­sta­niu życia. Co więcej, próż­nia „stoi u pod­staw naszej najbardziej skutecznej teorii budowy Wszechświa­ta i wyjaśnienia jego kluc­zowych właś­ci­woś­ci” (s. 363). Z tego miejs­ca rozpościera się sze­ro­ki hory­zont dla filo­zoficznych dociekań i dywa­gacji, pon­ad­to nadal aktu­alne pozosta­je leib­ni­zowskie pytanie o to, dlaczego ist­nieje raczej coś niż nic?


John D. Bar­row, Książ­ka o Niczym, przeł. Ł. Lamża, Kraków: Coper­ni­cus Cen­ter Press, 2015, 459 s.


Bartłomiej K. Krzych – stu­dent filo­zofii na Uni­w­er­syte­cie Rzes­zowskim. Stype­ndys­ta MNiSW, lau­re­at Stu­denck­iego Nobla. Aktu­al­nie m.in. wiceprezes Dyskusyjnego Koła Filo­zoficznego „Eudai­mo­nia”, redak­tor cza­sopis­ma naukowego „Amor Fati”, członek kore­spon­dent Pol­skiego Towarzyst­wa Tomasza z Akwinu, członek Rady Wydzi­ału Socjo­log­iczno-His­to­rycznego UR oraz wiceprze­wod­niczą­cy Samorzą­du Stu­den­tów tegoż wydzi­ału. Główne zain­tere­sowa­nia: (meta)fizyka, liturgi­ka.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Wesprzyj nasz projekt

Polecamy