Artykuł Etyka Felieton

Adam Grobler: O szlachetnym egoizmie

Sokrates uczył, że tylko człowiek mądry może być cnotliwy. Mądry wprawdzie potrafi skuteczniej zaszkodzić drugiemu niż głupi, wie jednak, że wtedy zaszkodziłby własnej duszy.

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj!” 2017 nr 5 (17), s. 41–42. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.


Moż­na zatem powiedzieć, że cnotą jest dobrze poję­ty egoizm. Nie ten krótkowzroczny, oblic­zony na doraźne korzyś­ci, ale ten bardziej wszech­stron­nie wykalku­lowany. Sokrates kierował się pod­szeptem daj­mo­niona. Dzię­ki współczes­nej matem­atyce zami­ast wewnętrzne­mu głosowi sum­ienia (jakkol­wiek go zwał) może­my zau­fać rachunkom. Doty­czą one tzw. dylematu więź­nia.

Przy­puśćmy, że schwytani przez policję otrzy­mu­je­my następu­jącą ofer­tę. Jeżeli przyz­namy się do winy i zarazem wsyp­iemy wspól­ni­ka, który wpadł razem z nami, wychodz­imy na wol­ność, a wspól­nik idzie siedzieć na dziesięć lat. Chy­ba że on sam się przyz­na i wsyp­ie nas – wtedy obaj dosta­je­my po pięć lat odsi­ad­ki. W przy­pad­ku, gdy żaden z nas się nie przyz­na, polic­ja z braku dowodów oskarży nas o niele­galne posi­adanie broni, za co grozi rok więzienia. Wiemy, że wspól­nik otrzy­mał iden­ty­czną propozy­cję, ale nie mamy możli­woś­ci, by się z nim porozu­mieć. Nie wiemy, jak on się zachowa. Cokol­wiek zro­bi wspól­nik, we włas­nym intere­sie lep­iej jest sypać: pięć lat zami­ast dziesię­ciu lub wol­ność zami­ast jed­nego roku. Jed­nak w intere­sie spół­ki lep­iej jest, byśmy obaj zachowali się lojal­nie wobec siebie.

Robert Axel­rod w książce The Evo­lu­tion of Coop­er­a­tion twierdzi, że ­moral­ność w społeczeńst­wach ludz­kich i zwierzę­cych pow­sta­je dzię­ki wielokrot­ne­mu roz­gry­wa­niu dylematu więź­nia. Po pros­tu na dłuższą metę bardziej opła­ca się współpra­cow­ać z inny­mi, niż starać się o krótkoter­mi­nowy zysk cud­zym kosztem. Naje­fek­ty­wniejszą zaś strate­gią uczenia innych jest w pier­wszym kroku zachować się przy­jaźnie, a następ­nie odpowiadać lojal­noś­cią na lojal­ność i zdradą na zdradę. „Oko za oko” (Wj 21, 24) i „usta za usta” (Justy­na Steczkows­ka) jako pod­stawa tresury w zakre­sie moral­noś­ci ma czys­to matem­aty­czne uza­sad­nie­nie (choć niezłą strate­gią jest również wet za dwa). Przyz­woitość zaś okazu­je się nakazem oświeconego egoiz­mu.

Z drugiej strony czy postępowanie oparte na zwykłej kalku­lacji zasługu­je na pochwałę moral­ną? Immanuel Kant dowodz­ił, że czyn jest moral­ny tylko wtedy, gdy jest pod­ję­ty ze wzglę­du na obow­iązek, a nie korzyść. Kupiec, który ucz­ci­wie hand­lu­je, bo sądzi, że dobra rep­utac­ja zapewni mu powodze­nie w intere­sach, jest spry­t­ny i przed­siębior­czy, ale nie moral­ny. Moral­ny jest wtedy, gdy jest ucz­ci­wy z obow­iązku. Taka argu­men­tac­ja jest tym bardziej przekonu­ją­ca, że współpracę przestępców w ory­gi­nal­nym sfor­mułowa­niu dylematu więź­nia chęt­nie nazwiemy racjon­al­ną, ale prze­cież nie chwaleb­ną moral­nie – chy­ba że ze wzglę­du na tzw. moral­ność złodziejską.

Wyczuwal­na różni­ca między moral­noś­cią złodziejską (lub – ogól­niej – plemi­en­ną) a moral­noś­cią „po pros­tu” skła­nia do ponownego prze­myśle­nia dylematu więź­nia. Pod­powiedz­ią może być Kan­towskie poję­cie obow­iązku, który byna­jm­niej nie jest wyz­nac­zony przez żaden kodeks czy, co gorsza, reg­u­lamin. W uję­ciu filo­zo­fa z Królew­ca obow­iązu­je to, co nie jest pod­porząd­kowane żad­ne­mu szczegól­ne­mu intere­sowi, a zatem to, co godne polece­nia w ogóle, bez wzglę­du na cel.

W przy­pad­ku dylematu więź­nia celem jest wspól­ny interes dwój­ki przestępców, który wyz­nacza moral­ność złodziejską. W skali rozważanej przez Axel­ro­da celem jest interes społeczny. Ten wyz­nacza moral­ność zre­laty­wiz­owaną do plemienia, choć­by i sze­roko pojętego. Kant mówi zaś o moral­noś­ci uni­w­er­sal­nej, moral­noś­ci wspól­no­ty istot rozum­nych. Im szerzej zatem poj­mu­je­my naszą wspól­notę moral­ną, wspól­notę pod­miotów współpra­cy, tym bardziej kalku­lac­je oparte na dylema­cie więź­nia przy­bliża­ją nas do prawa moral­nego w ide­al­nym sen­sie tego słowa. Przy okazji otrzy­mu­je­my jas­ny mod­el edukacji moral­nej, który w wyda­niu Sokrate­sa czy Kan­ta przed­staw­ia się nieco zagad­kowo.

Na zakończe­nie pro­ponu­ję proste ćwicze­nie na przykładzie współczes­nego dylematu: przyj­mować uchodźców czy nie. Rozważmy go w skali plemi­en­nej, nad­wiślańskiej, następ­nie w szer­szej skali współpra­cy europe­jskiej i wresz­cie w skali uni­w­er­sal­nej. W kon­tekś­cie zasady „oko za oko”, „usta za usta”, przy­pom­ni­jmy sobie uchodźców z Pol­s­ki, na przykład z cza­sów zaborów, i pomoc, którą otrzymy­wali m.in. z kra­jów muzuł­mańs­kich. Gdzie leży nasz oświecony, ego­isty­czny interes?


Adam Grob­ler – Pro­fe­sor, pra­cown­ik Insty­tu­tu Filo­zofii Uni­w­er­syte­tu Opol­skiego i członek Prezy­di­um Komite­tu Nauk Filo­zoficznych PAN. Zaj­mu­je się metodologią nauk, teorią poz­na­nia, filo­zofią anal­i­ty­czną i dydak­tyką filo­zofii. W wol­nym cza­sie gra w bry­dża sportowego. Wdowiec (2006), w powtórnym związku (od 2010), ojciec czwór­ki dzieci (1980, 1983, 1984, 1989) i dzi­adek, jak na razie, sześ­cior­ga wnucząt. Miesz­ka w Krakowie.
grobler.artus.net.pl, e‑mail: adam_grobler@interia.pl.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­ka.
W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.

< Powrót do spisu treś­ci numeru.

Ilus­trac­ja: Łukasz Szostak

Najnowszy numer można nabyć od 3 stycznia w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Sklep

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy