Artykuł Filozofia języka

Adriana Warmbier: Hermeneutyczne koncepcje języka

Termin „hermeneutyka”, najogólniej rzecz ujmując, oznacza teorię interpretacji. Etymologicznie słowo to odsyła do Hermesa – posłańca bogów w mitologii greckiej mającego zadanie wyjaśniać ludziom decyzje i zamierzenia bogów. Hermeneutyka, podobnie jak Hermes, który pośredniczył między boską i ludzką rzeczywistością, zajmuje się badaniem relacji między dwiema sferami: sferą tekstu i sferą czytelnika, który próbuje dotrzeć do ukrytego w nim sensu.

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj” 2018 nr 5 (23), s. 24–25. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.


Rozwi­janie się prak­ty­ki hermeneu­ty­cznej związane było z jed­nej strony z pow­stawaniem kry­ty­cznych komen­tarzy do starożyt­nych tek­stów lit­er­ac­kich (zwłaszcza epi­ki Home­ra), z drugiej strony wiąza­ło się z poszuki­waniem kry­ter­iów poprawnej inter­pre­tacji tek­stów bib­li­jnych.

Od egzegezy  do hermeneutyki filozoficznej

Pier­wszym, który wyszedł poza egzegety­czne nastaw­ie­nie hermeneu­ty­ki, staw­ia­jąc kwest­ię uni­w­er­sal­nego zasięgu prob­le­mu filo­zoficznego, był Friedrich Schleier­ma­ch­er. Uważa się go za ojca współczes­nej hermeneu­ty­ki, ponieważ doma­gał się opra­cow­a­nia filo­zoficznej teorii rozu­mienia (czym ono jest i jak prze­b­ie­ga), dając tym samym impuls do prze­jś­cia od „region­al­nych” wer­sji hermeneu­ty­ki (tj. doty­czą­cych rozu­mienia charak­terysty­cznego dla danego kręgu społeczno-kul­tur­owego) do postaci ogól­nej sztu­ki rozu­mienia, odwołu­jącej się do włas­nych reguł. Jest to pro­gram o randze porówny­wal­nej z kan­towskim przewrotem w dziedzinie poz­na­nia przy­rod­niczego. Owo rozsz­erze­nie prob­le­mu hermeneu­ty­cznego ma swo­je źródło w wyjś­ciowej uni­w­er­sal­iza­cji sytu­acji nieporozu­mienia – to ona rodzi potrze­bę sztu­ki inter­pre­tacji. W hermeneu­tyce Schleier­ma­chera obec­ne jest charak­terysty­czne napię­cie między wyma­ganiem obiek­ty­wnoś­ci staw­ianym inter­pre­tacji (tj. zna­jo­moś­ci ogól­nych reguł rozu­mienia wypra­cow­anych na pod­staw­ie kon­wencji językowej określonej wspól­no­ty) a roman­ty­cznym wymo­giem intu­ity­wnego rozu­mienia (tj. rozu­mienia dzię­ki intu­icji), „wczu­cia się” w osobę auto­ra i naw­iąza­nia z nim żywej więzi w celu lep­szego uch­wyce­nia jego intencji twór­czych. Do pochodzącej od Schleier­ma­chera psy­chologii wczuwa­nia się naw­iązał Wil­helm Dilthey, który nadał rozu­mie­niu obiek­ty­wną wartość, zrównu­jąc je ze zdol­noś­cią przeniknię­cia i poz­na­nia życia psy­chicznego innych ludzi, a ściślej – autorów wiel­kich dzieł (artys­tów, poet­ów czy pis­arzy). Zadanie hermeneu­ty­ki pole­ga zatem na zrozu­mie­niu samego pro­ce­su rozu­mienia, na zrozu­mie­niu samego życia. Pre­cyzu­jąc to przed­sięwz­ię­cie, Dilthey zauważa, że życie jako całość moż­na zrozu­mieć jedynie poprzez zrozu­mie­nie jego różnych prze­jawów, szczegól­nie pisanych, do których należą dzieła lit­er­ack­ie, ponieważ, jak twierdz­ił, najlep­szym prze­jawem życia jest ten, który wychodzi spod pióra geniusza. Dilthey rozwi­ja pode­jś­cie Schleier­ma­chera, włącza­jąc do psy­cho­log­icznie określonego pro­ce­su rozu­mienia sta­di­um inter­pre­tacji znaków stanow­ią­cych utr­walone struk­tu­ry, w których wyraża się ludzkie życie. W ten sposób dążył do uczynienia z hermeneu­ty­ki pod­sta­wowej teorii nauk human­isty­cznych.

Ontologia Heideggera i zwrot do filozofii hermeneutycznej

Ważną rolę w roz­wo­ju hermeneu­ty­ki ode­grała filo­zofia Hei­deg­gera, a dokład­niej – jego uję­cie człowieka Dasein jako bytu rozwi­ja­jącego się i rozpoz­na­jącego siebie w cza­sie i w dziejącej się his­torii, stanow­iącej nieusuwal­ny punkt odniesienia jego samorozu­mienia. Wszelkie poz­nanie poprzedza sytu­ac­ja bycia-w-świecie. Inny­mi słowy, wszel­ka wykład­nia mają­ca dostar­czyć zrozu­mienia musi już wcześniej „rozu­mieć” („prze­drozu­mieć”) to, co ma być w niej wyłożone. Jest ona zawsze opar­ta na wstęp­nym oglądzie, wstęp­nym poję­ciu, na uprzed­nich założe­ni­ach (tzw. przed­są­dach). Hei­deg­ger twierdzi, że pojaw­ia­jącej się w ten sposób kolis­toś­ci nie należy odrzu­cać, ponieważ tworzy ona samą pod­stawę możli­woś­ci poz­na­nia. Rozu­mie­nie jest jed­ną z fun­da­men­tal­nych struk­tur Dasein. Nato­mi­ast język, jak twierdz­ił, nie jest prostym, stwor­zonym przez człowieka narzędziem komu­nikacji, służą­cym wyraża­niu stanów, uczuć i sądów. Język jest tym, dzię­ki czemu człowiek w ogóle może być człowiekiem. Rozważa­nia nad warunk­a­mi rozu­mienia, tj. nad twór­czą rolą prze­drozu­mienia w rozu­mie­niu, przy­go­towały grunt dla przeło­mu w stu­di­ach hermeneu­ty­cznych.

Obiektywizujący wymiar interpretacji i indywidualna perspektywa czytelnika

Spad­ko­bier­ca­mi „zwro­tu” hermeneu­ty­ki Hei­deg­gera ku reflek­sji nad onto­log­iczny­mi warunk­a­mi poz­na­nia są Hans-Georg Gadamer i Paul Ricoeur. O ile pier­wszy opisu­je doświad­cze­nie hermeneu­ty­czne jako „har­moni­jne wejś­cie czytel­ni­ka w hory­zont tek­stu”, dys­tan­su­jąc się od hermeneu­ty­ki trak­towanej jako pro­gram metodolog­iczny, o tyle dru­gi wskazu­je na konieczność zachowa­nia epis­te­mo­log­iczno-metodolog­icznej ori­en­tacji hermeneu­ty­ki Diltheya połąc­zonej z onto­log­icznym aspek­tem hermeneu­ty­ki Hei­deg­gera. Jed­nakże Ricoeur kwes­t­ionu­je Dilthey­owską opozy­cję między rozu­mie­niem i wyjaś­ni­an­iem, negu­jąc ideę ufun­dowa­nia hermeneu­ty­ki na psy­cho­log­icznym uję­ciu rozu­mienia (tj. odrzu­ca­jąc utożsamie­nie rozu­mienia w ogóle z rozu­mie­niem innego życia psy­chicznego). Ricoeu­rows­ka teo­ria inter­pre­tacji pole­ga na połącze­niu dwóch inte­gral­nych momen­tów: momen­tu rozu­mienia i momen­tu wyjaś­ni­a­nia. W ten sposób w cen­trum doświad­czenia hermeneu­ty­cznego wprowad­zone zosta­je metody­czne pode­jś­cie kry­ty­czne stanow­iące warunek ruchu prowadzącego od nai­wnego (wstęp­nego) rozu­mienia tek­stu do rozu­mienia wzbo­ga­conego o zabieg obiek­ty­wiz­a­cji. Pytanie Hei­deg­gera: „Jaki jest sposób bycia człowieka – czyli bytu, który ist­nieje tylko przez rozu­mie­nie?” ukazu­je relację przy­należnoś­ci ludzkiego „rozu­miejącego” ist­nienia do całoś­ci rozu­mi­anej rzeczy­wis­toś­ci jako relację bardziej fun­da­men­tal­ną niż poz­naw­cza relac­ja między pod­miotem i przed­miotem. Gadamer zain­spirowany anal­iza­mi auto­ra Bycia i cza­su pod­kreśla, że akt rozu­mienia określony jest przez cza­sowy, his­to­ryczny i kul­tur­owy kon­tekst zjawisk społecznych. Ricoeur mówi to samo, jed­nakże staw­ia­jąc pytanie, w jaki sposób dochodz­imy do rozu­mienia samych siebie na drodze inter­pre­tacji (rozu­mienia) świa­ta znaków (tek­stów lit­er­ac­kich i his­to­rycznych), jed­nocześnie wskazu­je na potrze­bę opra­cow­a­nia pro­ce­dur inter­pre­ta­cyjnych (wyjaś­ni­a­ją­cych) stanow­ią­cych anal­i­ty­czne rozwinię­cie rozu­mienia.


Adri­ana Warm­bier – Filo­zof i filolog, absol­wen­t­ka Akademii Artes Lib­erales. Pra­cown­ik Insty­tu­tu Filo­zofii Uni­w­er­syte­tu Jagiel­lońskiego. Spec­jal­izu­je się w etyce i filo­zofii pod­miotowoś­ci. W wol­nym cza­sie nadra­bia zaległoś­ci w lit­er­aturze, muzyce i starożyt­nej grece. Pasjonat­ka jazdy kon­nej i wypraw górs­kich.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­ka.

< Powrót do spisu treś­ci numeru.

Ilus­trac­ja: Stanis­law

Najnowszy numer można nabyć od 3 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy