Artykuł Filozofia języka

Adriana Warmbier: Hermeneutyczne koncepcje języka

Termin „hermeneutyka”, najogólniej rzecz ujmując, oznacza teorię interpretacji. Etymologicznie słowo to odsyła do Hermesa – posłańca bogów w mitologii greckiej mającego zadanie wyjaśniać ludziom decyzje i zamierzenia bogów. Hermeneutyka, podobnie jak Hermes, który pośredniczył między boską i ludzką rzeczywistością, zajmuje się badaniem relacji między dwiema sferami: sferą tekstu i sferą czytelnika, który próbuje dotrzeć do ukrytego w nim sensu.

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2018 nr 5 (23), s. 24–25. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Roz­wi­ja­nie się prak­ty­ki her­me­neu­tycz­nej zwią­za­ne było z jed­nej stro­ny z powsta­wa­niem kry­tycz­nych komen­ta­rzy do sta­ro­żyt­nych tek­stów lite­rac­kich (zwłasz­cza epi­ki Home­ra), z dru­giej stro­ny wią­za­ło się z poszu­ki­wa­niem kry­te­riów popraw­nej inter­pre­ta­cji tek­stów biblijnych.

Od egzegezy  do hermeneutyki filozoficznej

Pierw­szym, któ­ry wyszedł poza egze­ge­tycz­ne nasta­wie­nie her­me­neu­ty­ki, sta­wia­jąc kwe­stię uni­wer­sal­ne­go zasię­gu pro­ble­mu filo­zo­ficz­ne­go, był Frie­drich Schle­ier­ma­cher. Uwa­ża się go za ojca współ­cze­snej her­me­neu­ty­ki, ponie­waż doma­gał się opra­co­wa­nia filo­zo­ficz­nej teo­rii rozu­mie­nia (czym ono jest i jak prze­bie­ga), dając tym samym impuls do przej­ścia od „regio­nal­nych” wer­sji her­me­neu­ty­ki (tj. doty­czą­cych rozu­mie­nia cha­rak­te­ry­stycz­ne­go dla dane­go krę­gu spo­łecz­no-kul­tu­ro­we­go) do posta­ci ogól­nej sztu­ki rozu­mie­nia, odwo­łu­ją­cej się do wła­snych reguł. Jest to pro­gram o ran­dze porów­ny­wal­nej z kan­tow­skim prze­wro­tem w dzie­dzi­nie pozna­nia przy­rod­ni­cze­go. Owo roz­sze­rze­nie pro­ble­mu her­me­neu­tycz­ne­go ma swo­je źró­dło w wyj­ścio­wej uni­wer­sa­li­za­cji sytu­acji nie­po­ro­zu­mie­nia – to ona rodzi potrze­bę sztu­ki inter­pre­ta­cji. W her­me­neu­ty­ce Schle­ier­ma­che­ra obec­ne jest cha­rak­te­ry­stycz­ne napię­cie mię­dzy wyma­ga­niem obiek­tyw­no­ści sta­wia­nym inter­pre­ta­cji (tj. zna­jo­mo­ści ogól­nych reguł rozu­mie­nia wypra­co­wa­nych na pod­sta­wie kon­wen­cji języ­ko­wej okre­ślo­nej wspól­no­ty) a roman­tycz­nym wymo­giem intu­ityw­ne­go rozu­mie­nia (tj. rozu­mie­nia dzię­ki intu­icji), „wczu­cia się” w oso­bę auto­ra i nawią­za­nia z nim żywej wię­zi w celu lep­sze­go uchwy­ce­nia jego inten­cji twór­czych. Do pocho­dzą­cej od Schle­ier­ma­che­ra psy­cho­lo­gii wczu­wa­nia się nawią­zał Wil­helm Dil­they, któ­ry nadał rozu­mie­niu obiek­tyw­ną war­tość, zrów­nu­jąc je ze zdol­no­ścią prze­nik­nię­cia i pozna­nia życia psy­chicz­ne­go innych ludzi, a ści­ślej – auto­rów wiel­kich dzieł (arty­stów, poetów czy pisa­rzy). Zada­nie her­me­neu­ty­ki pole­ga zatem na zro­zu­mie­niu same­go pro­ce­su rozu­mie­nia, na zro­zu­mie­niu same­go życia. Pre­cy­zu­jąc to przed­się­wzię­cie, Dil­they zauwa­ża, że życie jako całość moż­na zro­zu­mieć jedy­nie poprzez zro­zu­mie­nie jego róż­nych prze­ja­wów, szcze­gól­nie pisa­nych, do któ­rych nale­żą dzie­ła lite­rac­kie, ponie­waż, jak twier­dził, naj­lep­szym prze­ja­wem życia jest ten, któ­ry wycho­dzi spod pió­ra geniu­sza. Dil­they roz­wi­ja podej­ście Schle­ier­ma­che­ra, włą­cza­jąc do psy­cho­lo­gicz­nie okre­ślo­ne­go pro­ce­su rozu­mie­nia sta­dium inter­pre­ta­cji zna­ków sta­no­wią­cych utrwa­lo­ne struk­tu­ry, w któ­rych wyra­ża się ludz­kie życie. W ten spo­sób dążył do uczy­nie­nia z her­me­neu­ty­ki pod­sta­wo­wej teo­rii nauk humanistycznych.

Ontologia Heideggera i zwrot do filozofii hermeneutycznej

Waż­ną rolę w roz­wo­ju her­me­neu­ty­ki ode­gra­ła filo­zo­fia Heideg­ge­ra, a dokład­niej – jego uję­cie czło­wie­ka Dase­in jako bytu roz­wi­ja­ją­ce­go się i roz­po­zna­ją­ce­go sie­bie w cza­sie i w dzie­ją­cej się histo­rii, sta­no­wią­cej nie­usu­wal­ny punkt odnie­sie­nia jego samo­roz­u­mie­nia. Wszel­kie pozna­nie poprze­dza sytu­acja bycia-w-świe­cie. Inny­mi sło­wy, wszel­ka wykład­nia mają­ca dostar­czyć zro­zu­mie­nia musi już wcze­śniej „rozu­mieć” („przed­ro­zu­mieć”) to, co ma być w niej wyło­żo­ne. Jest ona zawsze opar­ta na wstęp­nym oglą­dzie, wstęp­nym poję­ciu, na uprzed­nich zało­że­niach (tzw. przed­są­dach). Heideg­ger twier­dzi, że poja­wia­ją­cej się w ten spo­sób koli­sto­ści nie nale­ży odrzu­cać, ponie­waż two­rzy ona samą pod­sta­wę moż­li­wo­ści pozna­nia. Rozu­mie­nie jest jed­ną z fun­da­men­tal­nych struk­tur Dase­in. Nato­miast język, jak twier­dził, nie jest pro­stym, stwo­rzo­nym przez czło­wie­ka narzę­dziem komu­ni­ka­cji, słu­żą­cym wyra­ża­niu sta­nów, uczuć i sądów. Język jest tym, dzię­ki cze­mu czło­wiek w ogó­le może być czło­wie­kiem. Roz­wa­ża­nia nad warun­ka­mi rozu­mie­nia, tj. nad twór­czą rolą przed­ro­zu­mie­nia w rozu­mie­niu, przy­go­to­wa­ły grunt dla prze­ło­mu w stu­diach hermeneutycznych.

Obiektywizujący wymiar interpretacji i indywidualna perspektywa czytelnika

Spad­ko­bier­ca­mi „zwro­tu” her­me­neu­ty­ki Heideg­ge­ra ku reflek­sji nad onto­lo­gicz­ny­mi warun­ka­mi pozna­nia są Hans-Georg Gada­mer i Paul Rico­eur. O ile pierw­szy opi­su­je doświad­cze­nie her­me­neu­tycz­ne jako „har­mo­nij­ne wej­ście czy­tel­ni­ka w hory­zont tek­stu”, dystan­su­jąc się od her­me­neu­ty­ki trak­to­wa­nej jako pro­gram meto­do­lo­gicz­ny, o tyle dru­gi wska­zu­je na koniecz­ność zacho­wa­nia epi­ste­mo­lo­gicz­no-meto­do­lo­gicz­nej orien­ta­cji her­me­neu­ty­ki Dil­theya połą­czo­nej z onto­lo­gicz­nym aspek­tem her­me­neu­ty­ki Heideg­ge­ra. Jed­nak­że Rico­eur kwe­stio­nu­je Dil­they­ow­ską opo­zy­cję mię­dzy rozu­mie­niem i wyja­śnia­niem, negu­jąc ideę ufun­do­wa­nia her­me­neu­ty­ki na psy­cho­lo­gicz­nym uję­ciu rozu­mie­nia (tj. odrzu­ca­jąc utoż­sa­mie­nie rozu­mie­nia w ogó­le z rozu­mie­niem inne­go życia psy­chicz­ne­go). Rico­eu­row­ska teo­ria inter­pre­ta­cji pole­ga na połą­cze­niu dwóch inte­gral­nych momen­tów: momen­tu rozu­mie­nia i momen­tu wyja­śnia­nia. W ten spo­sób w cen­trum doświad­cze­nia her­me­neu­tycz­ne­go wpro­wa­dzo­ne zosta­je meto­dycz­ne podej­ście kry­tycz­ne sta­no­wią­ce waru­nek ruchu pro­wa­dzą­ce­go od naiw­ne­go (wstęp­ne­go) rozu­mie­nia tek­stu do rozu­mie­nia wzbo­ga­co­ne­go o zabieg obiek­ty­wi­za­cji. Pyta­nie Heideg­ge­ra: „Jaki jest spo­sób bycia czło­wie­ka – czy­li bytu, któ­ry ist­nie­je tyl­ko przez rozu­mie­nie?” uka­zu­je rela­cję przy­na­leż­no­ści ludz­kie­go „rozu­mie­ją­ce­go” ist­nie­nia do cało­ści rozu­mia­nej rze­czy­wi­sto­ści jako rela­cję bar­dziej fun­da­men­tal­ną niż poznaw­cza rela­cja mię­dzy pod­mio­tem i przed­mio­tem. Gada­mer zain­spi­ro­wa­ny ana­li­za­mi auto­ra Bycia i cza­su pod­kre­śla, że akt rozu­mie­nia okre­ślo­ny jest przez cza­so­wy, histo­rycz­ny i kul­tu­ro­wy kon­tekst zja­wisk spo­łecz­nych. Rico­eur mówi to samo, jed­nak­że sta­wia­jąc pyta­nie, w jaki spo­sób docho­dzi­my do rozu­mie­nia samych sie­bie na dro­dze inter­pre­ta­cji (rozu­mie­nia) świa­ta zna­ków (tek­stów lite­rac­kich i histo­rycz­nych), jed­no­cze­śnie wska­zu­je na potrze­bę opra­co­wa­nia pro­ce­dur inter­pre­ta­cyj­nych (wyja­śnia­ją­cych) sta­no­wią­cych ana­li­tycz­ne roz­wi­nię­cie rozumienia.


Adria­na Warm­bier – Filo­zof i filo­log, absol­went­ka Aka­de­mii Artes Libe­ra­les. Pra­cow­nik Insty­tu­tu Filo­zo­fii Uni­wer­sy­te­tu Jagiel­loń­skie­go. Spe­cja­li­zu­je się w ety­ce i filo­zo­fii pod­mio­to­wo­ści. W wol­nym cza­sie nad­ra­bia zale­gło­ści w lite­ra­tu­rze, muzy­ce i sta­ro­żyt­nej gre­ce. Pasjo­nat­ka jaz­dy kon­nej i wypraw górskich.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska.

< Powrót do spi­su tre­ści numeru.

Ilu­stra­cja: Stanislaw

Najnowszy numer można nabyć od 30 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy