Filozofia społeczna Fragment z klasyka

Alasdair MacIntyre: Efemeryczne tabu

Źró­dło: ten­że,  Dzie­dzic­two cno­ty. Stu­dium z teo­rii moral­no­ści, przeł. A. Chmie­lew­ski, PWN, War­sza­wa 1996, s. 211–212.


W dzien­ni­ku ze swo­jej trze­ciej podró­ży kapi­tan Cook zano­to­wał moment, w któ­rym ludzie mówią­cy po angiel­sku po raz pierw­szy zetknę­li się z poli­ne­zyj­skim sło­wem tabu w jego róż­no­rod­nych for­mach. Angiel­scy mary­na­rze byli wiel­ce zdu­mie­ni, widząc oby­cza­je sek­su­al­ne Poli­ne­zyj­czy­ków, któ­re uzna­wa­li za roz­wią­złe, ale jesz­cze bar­dziej się zdu­mie­li, widząc ostre prze­ci­wień­stwo pomię­dzy ich zacho­wa­niem w tej sfe­rze a rygo­ry­stycz­nym zaka­zem nakła­da­nym na wspól­ne spo­ży­wa­nie posił­ków przez kobie­ty i męż­czyzn. Kie­dy zapy­ta­li, dla­cze­go męż­czyź­ni i kobie­ty nie mogą jeść razem, odpo­wie­dzia­no im, że taka prak­ty­ka jest tabu. Gdy zapy­ta­li, co to zna­czy tabu, nie uzy­ska­li żad­nych dodat­ko­wych infor­ma­cji. Z pew­no­ścią tabu nie ozna­cza­ło tyl­ko tego, co jest zaka­za­ne, bowiem stwier­dze­nie, że coś – oso­ba, prak­ty­ka czy teo­ria – jest tabu, sta­no­wi zara­zem poda­nie swo­iste­go powo­du dla takie­go zaka­zu. Ale jaki to powód? Pro­blem ten tra­pił nie tyl­ko mary­na­rzy Cooka, bory­ka­li się z nim bowiem antropo­logowie, poczy­na­jąc od Fra­ze­ra i Tylo­ra po Fran­za Ste­ine­ra i Mary Douglas. Dzię­ki ich docie­kli­wo­ści sfor­mu­ło­wa­no nastę­pu­ją­ce dwa pro­ble­my. Pierw­szy doty­czy zna­cze­nia fak­tu, że mary­na­rze Cooka nie zdo­ła­li uzy­skać żad­nej zro­zu­mia­łej odpo­wie­dzi od tubyl­ców na kie­ro­wa­ne do nich pyta­nia. Nasu­wa się przy­pusz­cze­nie – a każ­da hipo­te­za ma do pew­ne­go stop­nia cha­rak­ter spe­ku­la­tyw­ny – że sami tubyl­cy nie do koń­ca rozu­mie­li zna­cze­nia sło­wa, któ­rym się posłu­gi­wa­li; suge­stię tę wspie­ra bar­dzo moc­no fakt, że król Kame­ha­me­ha II z taką łatwo­ścią zniósł insty­tu­cję tabu na Hawa­jach w czter­dzie­ści lat póź­niej, w 1819 roku, jak rów­nież i to, że ów akt znie­sie­nia tabu nie spo­wo­do­wał żad­nych kon­se­kwen­cji społecznych.

Czy jed­nak Poli­ne­zyj­czy­cy mogli się posłu­gi­wać sło­wem, któ­re­go sami nie cał­kiem rozu­mie­li? W tym miej­scu pra­ce Ste­ine­ra i Douglas są szcze­gól­nie inspi­ru­ją­ce. Obo­je bowiem twier­dzą, że zasa­dy tabu mają zazwy­czaj dwu­eta­po­wą histo­rię. Na pierw­szym eta­pie zasa­dy tabu funk­cjo­nu­ją w kon­tek­ście, dzię­ki któ­re­mu są one zro­zu­mia­łe. Na przy­kład Mary Douglas argu­men­tu­je, że zasa­dy tabu z księ­gi Powtó­rzo­ne­go Pra­wa zakła­da­ją okre­ślo­ną kosmo­lo­gię i tak­so­no­mię. Gdy­by­śmy nato­miast pozba­wi­li zasa­dy tabu ich pier­wot­ne­go kon­tek­stu, od razu wyda­wać się będą zbio­rem arbi­tral­nych orze­czeń, i rze­czy­wi­ście zaczy­na­ją tak funk­cjo­no­wać, gdy prze­ko­na­nia sta­no­wią­ce ogól­ne tło, któ­re umoż­li­wia pier­wot­ne rozu­mie­nie zasa­dy tabu, ule­gną odrzu­ce­niu i zapomnieniu.

W takiej sytu­acji owe zasa­dy zosta­ją pozba­wio­ne jakie­go­kol­wiek sta­tu­su, któ­ry zabez­pie­czał­by ich auto­ry­tet i jeże­li rychło nie uzy­ska­ją jakie­goś nowe­go sta­tu­su, ich inter­pre­ta­cja oraz uza­sad­nie­nie sta­ną pod zna­kiem zapy­ta­nia. Gdy siły życio­we kul­tu­ry są zbyt sła­be, aby doko­nać ich rein­ter­pre­ta­cji, nie­moż­li­we sta­je się rów­nież ich uza­sad­nie­nie. Być może temu wła­śnie Kame­ha­me­ha II zawdzię­czał swo­je względ­nie łatwe zwy­cię­stwo nad tabu – choć w oczach nie­któ­rych obser­wa­to­rów zwy­cię­stwo to było zdumiewające.


Pobierz tekst w PDF.

Najnowszy numer można nabyć od 1 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy