Filozofia umysłu Kognitywistyka Omówienia i recenzje

Albert Łukasik: Od bakterii do neuronu, od neuronu do świadomości. Jak ewoluowało nasze poznanie? [recenzja]

Zapisz się do naszego newslettera

Czło­wiek nie­wąt­pli­wie sta­no­wi wyjąt­ko­wy przy­pa­dek w kró­le­stwie zwie­rząt. W histo­rii swo­jej ewo­lu­cji dotarł do punk­tu, w któ­rym jest w sta­nie kre­ować i inter­pre­to­wać sztu­kę, two­rzyć i nisz­czyć cywi­li­za­cje, a tak­że odkry­wać same­go sie­bie i ota­cza­ją­cy go wszech­świat. Jak bar­dzo zaawan­so­wa­nych pro­ce­sów umy­sło­wych potrze­ba, by móc mu dorów­nać? I co sta­no­wi tak chęt­nie przy­wo­ły­wa­ną przez przed­sta­wi­cie­li nauk huma­ni­stycz­nych i spo­łecz­nych – świadomość?

Joseph Ledo­ux argu­men­tu­je, że jeże­li chce­my rzu­cić wię­cej świa­tła na to, czym jest świa­do­mość, musi­my zwró­cić się w stro­nę orga­ni­zmów znaj­du­ją­cych się na napraw­dę niskim pozio­mie ewo­lu­cji. Nie cho­dzi tu jed­nak o poziom pierw­szych ssa­ków, krę­gow­ców czy nawet bez­krę­gow­ców. Mowa o pozio­mie (czy raczej eta­pie), na któ­rym nie ist­nia­ły jesz­cze poje­dyn­cze komór­ki — pozio­mie pro­to­ko­mó­rek i LUCA (ang. Last Uni­ver­sal Com­mon Ance­stor), czy­li ostat­nie­go przod­ka wspól­ne­go dla wszyst­kich orga­ni­zmów żywych. Dopie­ro póź­niej, stop­nio­wo wcho­dząc na kolej­ne pozio­my roz­wo­ju orga­ni­zmów i ana­li­zu­jąc kolej­ne gałę­zie drze­wa życia, będzie­my w sta­nie dotrzeć do sed­na tego, co ozna­cza bycie świa­do­mym w kon­tek­ście ewo­lu­cji zwie­rząt, a w szcze­gól­no­ści ludzi.

Samą książ­kę moż­na podzie­lić na dwie czę­ści. W czę­ści pierw­szej LeDo­ux śle­dzi roz­wój orga­ni­zmów. Naj­pierw doko­nu­je ana­li­zy orga­ni­zmów pier­wot­nych, następ­nie – pierw­szych przod­ków bez­krę­gow­ców, dalej zaj­mu­je się krę­gow­ca­mi, ssa­ka­mi, w koń­cu docie­ra do homo sapiens. Autor sku­pił się przede wszyst­kim na naj­słyn­niej­szych hipo­te­zach wyja­śnia­ją­cych pocho­dze­nie życia, wyod­ręb­nie­nie pierw­szych orga­ni­zmów wie­lo­ko­mór­ko­wych – euka­rion­tów wypo­sa­żo­nych w jądro komór­ko­we, a tak­że zwie­rząt mogą­cych się pochwa­lić sie­cią ner­wo­wą, czy­li pier­wot­ny­mi ukła­da­mi ner­wo­wy­mi nie­dzie­lą­cy­mi się na cen­tral­ną i obwo­do­wą część. Sta­ran­nym, ale jed­no­cze­śnie przy­stęp­nym opi­som pod­sta­wo­wych pro­ce­sów bio­lo­gicz­nych zacho­dzą­cych na pozio­mie komór­ko­wym towa­rzy­szy tak­że opis ewo­lu­cji poszcze­gól­nych czę­ści cia­ła, któ­re dosto­so­wy­wa­ły się do dyna­micz­nie zmie­nia­ją­cych się warun­ków oto­cze­nia, w któ­rych funk­cjo­no­wa­ły orga­ni­zmy. Stop­nio­wo poja­wia­ły się więc takie dodat­ko­we udo­god­nie­nia jak odnó­ża czy otwór gębowy.

W dru­giej czę­ści książ­ki LeDo­ux prze­cho­dzi do dobrze mu zna­nej dzie­dzi­ny zaj­mu­ją­cej się bada­niem ukła­du ner­wo­we­go, czy­li neu­ro­bio­lo­gii. Przed­sta­wia zasad­ni­cze róż­ni­ce pomię­dzy mózgiem ludz­kim a zwie­rzę­cym, kon­tra­stu­jąc tak­że histo­rię ewo­lu­cji ukła­du ner­wo­we­go z jego roz­wo­jem na pozio­mie ludz­kiej onto­ge­ne­zy. Szcze­gól­ną uwa­gę zwra­ca na obsza­ry istot­ne dla ini­cja­cji pier­wot­ne­go zacho­wa­nia w posta­ci odru­chów skie­ro­wa­nych do przy­jem­ne­go bodź­ca, a tak­że odru­chów mają­cych na celu uni­ka­nie zagro­że­nia i reak­cji stra­chu oraz lęku. Osta­tecz­nie doko­nu­je prze­glą­du naj­waż­niej­szych teo­rii świa­do­mo­ści na grun­cie neu­ro­bio­lo­gicz­nym, jed­no­cze­śnie wyja­śnia­jąc wagę każ­dej z nich dla lep­sze­go zro­zu­mie­nia isto­ty człowieka.

Histo­ria naszej świa­do­mo­ści nie sta­no­wi jedy­nie prze­glą­du eta­pów pro­ce­su ewo­lu­cji od naj­prost­szych orga­ni­zmów do tych naj­bar­dziej zaawan­so­wa­nych. Autor sta­ra się tak­że uści­ślić ter­mi­ny, takie jak zacho­wa­nie, pro­ce­sy poznaw­cze, umysł czy świa­do­mość, wska­zu­jąc tak­że na błę­dy popeł­nia­ne przez naukow­ców sta­ra­ją­cych się wyja­śnić ludz­ką natu­rę poprzez ana­lo­gię do zacho­wa­nia zwie­rząt (ale czę­sto też poprzez postę­po­wa­nie odwrot­ne popa­da­jąc w błąd antro­po­cen­try­zmu). Nie będzie to na pew­no ostat­nia kon­cep­cja sta­ra­ją­ca się wyja­śnić pocho­dze­nie świa­do­mo­ści, jed­nak wizja LeDo­ux dosko­na­le ilu­stru­je spo­sób, w jaki powin­ni­śmy pod­cho­dzić do badań nad umy­słem – scep­tycz­nie i interdyscyplinarnie.


Joseph Ledo­ux, Histo­ria naszej świa­do­mo­ści. Jak po czte­rech miliar­dach lat ewo­lu­cji powstał świa­do­my mózg, tłum. Anna Bin­der, Marek Bin­der, Coper­ni­cus Cen­ter Press, Kra­ków 2020, 496 ss.


Albert Łuka­sik – stu­dent kogni­ty­wi­sty­ki na Uni­wer­sy­te­cie Miko­ła­ja Koper­ni­ka w Toru­niu, gdzie dzia­ła tak­że w Toruń­skim Kole Kogni­ty­wi­stycz­nym. Poza stu­dia­mi i dzia­łal­no­ścią w zespo­łach badaw­czych zaj­mu­je się popu­la­ry­za­cją nauk huma­ni­stycz­nych i spo­łecz­nych, uczest­ni­cząc w start-upie Smart Oak Pro­jects i pisząc oka­zjo­nal­ne recen­zje ksią­żek popu­lar­no­nau­ko­wych. Odbył staż w ośrod­ku badaw­czo-roz­wo­jo­wym Edu­ka­cja 3.0.  Głów­ne obsza­ry jego zain­te­re­so­wań to neu­ro­nau­ka, psy­cho­lo­gia i antro­po­lo­gia, a tak­że komer­cyj­ne zasto­so­wa­nia kognitywistyki.W wol­nym cza­sie zagłę­bia się w lite­ra­tu­rę gro­zy, testu­je wła­sne zdol­no­ści kuli­nar­ne i pochła­nia seriale.

Najnowszy numer można nabyć od 30 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

3 komentarze

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy