Artykuł

Andrzej P. Stefańczyk: Ostatnie przesłanie ojca filozofii Sokratesa

Rozpoczniemy od Sokratesa, ojca filozofii. Przedstawiany poniżej fragment jest mową końcową Sokratesa po ogłoszeniu na niego wyroku śmierci. Jakie jest ostatnie przesłanie ojca filozofii? O co należy zabiegać, by żyć dobrze i być szczęśliwym? Jaki w końcu jest sens – cel (τέλος) naszego istnienia?

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj” 2015 nr 2, s. 47. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.

τοὺς υἱεῖς μου, ἐπειδὰν ἡξήσωσι, τιμωρήσασθε, ὦ ἄνδρες, ταὐτα ταῦτα λυποῦντες, ἅπερ ἐγὼ ὑμᾶς ἐλυποῦν, ἐὰν ὑμῖν δοκῶσιν ἢ χρημάτων ἢ ἄλλου του πρότερον ἐπιμελεῖσθαι ἢ ἀρετῆς, κἂν δοκῶσι τι εἶναι μήδεν ὄντες, ὀνειδίζετ᾽ αὐτοῖς, ὥσπερ ἐγὼ ὑμῖν, ὅτι οὐκ ἐπιμελοῦνται ὧν δεῖ, καὶ οἴονταί τι ὄντες οὔδενος ἄξιοι. κἄν ταῦτα ποιῆτε, δίκαια πεπονθὼς ἐγὼ ἔσομαι ὑφ᾽ ὑμῶν αὐτός τε καὶ οἱ υἱεῖς. Ἀλλὰ γὰρ ἤδη ὥρα ἀπιέναι, ἐμοὶ μὲν ἀποθανουμένω, ὑμῖν δὲ βιωσομένοις. ὁπότεροι δ᾽ ἡμῶν ἔρχονται ἐπ᾽ ἄμεινον πρᾶγμα, ἄδηλον παντὶ πλὴν ἢ τῷ θεῷ.

 

Synów moich, kiedy doros­ną, karz­cie, mężowie, doświad­cza­jąc ich tymi samy­mi udręka­mi, jaki­mi i ja was boleśnie dotykałem, jeżeli wyda wam się, że o pieniądze albo o coś innego bardziej dba­ją niż o cnotę, i gdy­by wydawali się czymś [znaczą­cym], nie będąc w isto­cie niczym, gań­cie ich jak i ja was, że nie dba­ją o to, co należy, i uważa­ją, że są czymś, choć nic nie są war­ci. Jeżeli to uczyn­i­cie, spot­ka mnie spraw­iedli­wość z waszej strony; i mnie, i moich synów. Ale oto już i czas ode­jść; mnie na śmierć, wam do życia. Kto z nas idzie do tego, co lep­sze, tego nie wie jas­no nikt – chy­ba tylko bóg (Pla­ton, Obrona Sokrate­sa, XXXIII E, 41–42).

Sokrates mówi tu o ἀρετή (arete – cno­ta). Czym zatem jest ἀρετή? Od strony ety­mo­log­icznej ἀρετή jest rzec­zown­ikiem odprzymiotnikowym, który pochodzi od stop­nia najwyższego ἀριστός (aris­tos), czyli najlep­szy, co z kolei bierze się od przymiotni­ka ἀγαθός (agath­os), tj. dobry. Moż­na zatem ἀρετή – cnotę – rozu­mieć jako «to, co najlep­sze» (najlep­szość).

Jak jed­nak rozu­mi­ał ἀρετή Sokrates? Otóż uważał on, że istotą ἄνθρωπος (anthro­pos – człowiek) jest ψυχή (psy­che – dusza), czyli τὸ λογικόν (to logikon – rozum­ny pod­miot). Celem więc człowieka jest dbałość o włas­ną ψυχή przez doskonale­nie jej w ἀρετή, czyli w ἐπιστήμη (epis­teme – wiedza) o tym, co ἀγαθά (agatha – dobre). Zaś ἄγνοια (agnoia – niewiedza) była κακία (kakia – złem). Z tej ἐπιστήμη / ἀρετή wypły­wa umiejęt­ność panowa­nia nad swoi­mi namięt­noś­ci­a­mi (πάθη – pathe, ἐπιθυμίαι – epithu­mi­ai), czyli umi­arkowanie (μετριότης – metri­otes) albo wstrzemięźli­wość czy rozwa­ga (σωφροσύνη – sofro­sine).

Dzię­ki tym umiejęt­noś­ciom ψυχή zysku­je autonomię wobec zewnętrznych okolicznoś­ci – περιστάσεις (peri­s­ta­seis). Sokrate­js­ka εὐδαιμονία (euda­j­mo­nia – szczęś­cie) bowiem nie pochodzi od dóbr zewnętrznych („coś innego” jak mówi Sokrates wyżej w swo­jej ostat­niej mowie – ἄλλου του), jak χρήματα (hre­ma­ta – pieniądze), τύχη (tyche – szczęśli­wy traf) czy ἡδονή (hedo­ne – przy­jem­ność), ale bierze się z dobrych czynów (καλαὶ πράξεις – καλὰ ἔργα). One wypły­wa­ją z ἀρετή, tzn. cno­ty, która – według Sokrate­sa – utożsamia się z ἐπιστήμη (wiedzą).

Εὐδαιμονία, czyli szczęś­cie, jest więc zależ­na od stanu ψυχή, a dokład­niej – od jej rozum­nego ufor­mowa­nia, czyli wychowa­nia. Pole­ga ono na doskonale­niu przez ἀρετή. Εὐδαιμονία zatem wypły­wa z ψυχή, doskon­alonej przez ἀρετή.

Χαῖρετε! Bądź­cie zdrowi!


Andrzej P. Ste­fańczyk – Dok­tor filo­zofii, asys­tent w Kat­e­drze His­torii Filo­zofii Starożyt­nej i Śred­niowiecznej Katolick­iego Uni­w­er­syte­tu Lubel­skiego Jana Pawła II. Absol­went filologii klasy­cznej i filo­zofii teo­re­ty­cznej KUL. Tłu­macz i komen­ta­tor dzieł filo­zoficznych. Jego hob­by to jaz­da kon­na.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­ka. W pełnej wer­sji graficznej moż­na go przeczy­tać > tutaj.

< Powrót do spisu treś­ci numeru 2/2015: Sens życia.

 


Zachę­camy do dyskusji pod tek­stem lub na naszym fanpage’u.

Najnowszy numer można nabyć od 3 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2019 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy