Artykuł

Andrzej P. Stefańczyk: Tukidydes i Platon o wolności i rozsądku

Dlaczego szczęście zależy od wolności? Czym jest roztropność i jak się ma do szczęścia? Jak wolność słowa jest powiązana z wolnością osobistą, roztropnością i męstwem? Na te pytania udzielają odpowiedzi Tukidydes – klasyk dziejopisarstwa i Platon – klasyk filozofii. Fragment z dzieła Tukidydesa Wojna peloponeska jest cytatem z mowy Peryklesa wygłoszonej nad ciałami żołnierzy ateńskich, którzy polegli w pierwszej bitwie wojny peloponeskiej – pod Potideą. Drugi cytat pochodzi z tzw. Definicji Pseudo-Platona, dzieła, które stanowi kompilację fragmentów utworów Platona, dokonaną przez bliżej nieznanego autora.

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj” 2015 nr 3, s. 44. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.


1) […] καὶ τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δὲ ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον κρίναντες […]. (Tukidy­des, Woj­na pelo­pones­ka, 2,43)
2) Σωφροσύνη μετριότης τῆς ψυχῆς περὶ τὰς ἐν αὐτῇ κατὰ φύσιν γιγνομένας ἐπιθυμίας τε καὶ ἡδονάς […] συμφωνία ψυχῆς πρὸς τὸ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι. […] λογιστικὴ ὁμιλία ψυχῆς περὶ καλῶν καὶ αἰσχρῶν. (Pseu­do-Pla­ton, Definic­je, 411 n.)
1) […] zrozum­cie, że szczęś­cie pole­ga na wol­noś­ci, a wol­ność na męst­wie […].

2) Roztrop­ność jest umi­arkowaniem duszy w odniesie­niu do pożą­dań i namięt­noś­ci, które rodzą się w niej z natu­ry […], jest zgodą duszy, by rządz­ić i być rząd­zoną. […] Jest rozum­nym obcow­aniem z tym, co piękne i brzy­d­kie (hanieb­ne).

Tukidy­des mówi, że koniecznym warunk­iem τὸ εὔδαιμον (to euda­j­mon – szczęś­cia) jest τὸ ἐλεύθερον (to eleutheron – wol­ność), a pod­stawą τὸ ἐλεύθερον jest τὸ εὔψυχον (to eupsy­chon – męst­wo). Zauważmy wspól­ny pre­fiks εὐ- (eu – dobrze) w wyrazach τὸ εὔδαιμον i τὸ εὔψυχον oraz w isto­cie podob­ne znaczenia ich tem­atów – δαίμων (daj­mon) i ψυχή (psy­che), tzn. duch, dusza, życie. Tylko isto­ty ἐλεύθεροι (eleutheroi – wolne) i λογιστικοί (logis­tikoi – rozumne), czyli δαίμονες (daj­mones – bogowie) i ἄνθρωποι (anthro­poi – ludzie), mogą osiągnąć εὐδαιμονία (euda­j­mo­nia). Mogą ją osiągnąć – jak napisal­iśmy w poprzed­nim odcinku [2015, nr 2, s. 47] – przez posi­adanie ἀρετή (arete – cno­ty). W tym odcinku dopowiemy, że cnót (ἀρεταί – are­tai) jest wiele, a pier­wszą z nich jest σωφροσύνη (sofrosyne – roztrop­ność). Εὐδαιμονία jest osią­gal­na dla ludzi uporząd­kowanych, czyli σώφρων (sofron – roztrop­nych).

Czym jest σωφροσύνη? Jak defini­u­je Pla­ton w powyższym frag­men­cie, pole­ga ona na μετριότης (metri­otes – umi­arkowa­niu, powś­ciągli­woś­ci) duszy (ψυχή). Ter­min μετριότης znaczy lit­er­al­nie „środ­kowość” – zachowanie środ­ka, równowa­gi między skra­jnoś­ci­a­mi. Z τὸ ἐλεύθερον (wol­noś­cią) i σωφροσύνη (roztrop­noś­cią) wiąże się także παρρησία (par­resia – wol­ność słowa, szczerość). Παρρησία jest nie tylko pochod­ną atmos­fery poli­ty­cznej, ale przede wszys­tkim pochod­ną rozum­noś­ci, wol­noś­ci oso­bis­tej, odwa­gi do wypowiada­nia swoich myśli (czyli rodza­jem męst­wa) i dąże­nia do ἀλήθεια (aletheia – prawdy). Aby παρρησία nie przeis­toczyła się w naduży­cie słowa, potrze­bu­je μετριότης.

Εὐτύχει – Miej się dobrze!


Andrzej P. Ste­fańczyk – Dok­tor filo­zofii, asys­tent w Kat­e­drze His­torii Filo­zofii Starożyt­nej i Śred­niowiecznej Katolick­iego Uni­w­er­syte­tu Lubel­skiego Jana Pawła II. Absol­went filologii klasy­cznej i filo­zofii teo­re­ty­cznej KUL. Tłu­macz i komen­ta­tor dzieł filo­zoficznych. Jego hob­by to jaz­da kon­na.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­ka.  W pełnej wer­sji graficznej moż­na go przeczy­tać > tutaj.

< Powrót do spisu treś­ci numeru.

Najnowszy numer można nabyć od 17 maja w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2019 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy