Artykuł Greka i łacina z klasykami

Andrzej P. Stefańczyk: Tukidydes i Platon o wolności i rozsądku

stefanczyk baner
Dlaczego szczęście zależy od wolności? Czym jest roztropność i jak się ma do szczęścia? Jak wolność słowa jest powiązana z wolnością osobistą, roztropnością i męstwem? Na te pytania udzielają odpowiedzi Tukidydes – klasyk dziejopisarstwa i Platon – klasyk filozofii. Fragment z dzieła Tukidydesa Wojna peloponeska jest cytatem z mowy Peryklesa wygłoszonej nad ciałami żołnierzy ateńskich, którzy polegli w pierwszej bitwie wojny peloponeskiej – pod Potideą. Drugi cytat pochodzi z tzw. Definicji Pseudo-Platona, dzieła, które stanowi kompilację fragmentów utworów Platona, dokonaną przez bliżej nieznanego autora.

Tekst ukazał się w „Filozofuj!” 2015 nr 3, s. 44. W pełnej wersji graficznej jest dostępny w pliku PDF.


1) […] καὶ τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δὲ ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον κρίναντες […]. (Tukidydes, Wojna peloponeska, 2,43)
2) Σωφροσύνη μετριότης τῆς ψυχῆς περὶ τὰς ἐν αὐτῇ κατὰ φύσιν γιγνομένας ἐπιθυμίας τε καὶ ἡδονάς […] συμφωνία ψυχῆς πρὸς τὸ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι. […] λογιστικὴ ὁμιλία ψυχῆς περὶ καλῶν καὶ αἰσχρῶν. (Pseudo-Platon, Definicje, 411 n.)
1) […] zrozumcie, że szczęście polega na wolności, a wolność na męstwie […].

2) Roztropność jest umiarkowaniem duszy w odniesieniu do pożądań i namiętności, które rodzą się w niej z natury […], jest zgodą duszy, by rządzić i być rządzoną. […] Jest rozumnym obcowaniem z tym, co piękne i brzydkie (haniebne).

Tukidydes mówi, że koniecznym warunkiem τὸ εὔδαιμον (to eudajmon – szczęścia) jest τὸ ἐλεύθερον (to eleutheron – wolność), a podstawą τὸ ἐλεύθερον jest τὸ εὔψυχον (to eupsychon – męstwo). Zauważmy wspólny prefiks εὐ- (eu – dobrze) w wyrazach τὸ εὔδαιμον i τὸ εὔψυχον oraz w istocie podobne znaczenia ich tematów – δαίμων (dajmon) i ψυχή (psyche), tzn. duch, dusza, życie. Tylko istoty ἐλεύθεροι (eleutheroi – wolne) i λογιστικοί (logistikoi – rozumne), czyli δαίμονες (dajmones – bogowie) i ἄνθρωποι (anthropoi – ludzie), mogą osiągnąć εὐδαιμονία (eudajmonia). Mogą ją osiągnąć – jak napisaliśmy w poprzednim odcinku [2015, nr 2, s. 47] – przez posiadanie ἀρετή (arete – cnoty). W tym odcinku dopowiemy, że cnót (ἀρεταί – aretai) jest wiele, a pierwszą z nich jest σωφροσύνη (sofrosyne – roztropność). Εὐδαιμονία jest osiągalna dla ludzi uporządkowanych, czyli σώφρων (sofron – roztropnych).

Czym jest σωφροσύνη? Jak definiuje Platon w powyższym fragmencie, polega ona na μετριότης (metriotes – umiarkowaniu, powściągliwości) duszy (ψυχή). Termin μετριότης znaczy literalnie „środkowość” – zachowanie środka, równowagi między skrajnościami. Z τὸ ἐλεύθερον (wolnością) i σωφροσύνη (roztropnością) wiąże się także παρρησία (parresia – wolność słowa, szczerość). Παρρησία jest nie tylko pochodną atmosfery politycznej, ale przede wszystkim pochodną rozumności, wolności osobistej, odwagi do wypowiadania swoich myśli (czyli rodzajem męstwa) i dążenia do ἀλήθεια (aletheia – prawdy). Aby παρρησία nie przeistoczyła się w nadużycie słowa, potrzebuje μετριότης.

Εὐτύχει – Miej się dobrze!


Andrzej P. Stefańczyk – doktor filozofii, asystent w Katedrze Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Absolwent filologii klasycznej i filozofii teoretycznej KUL. Tłumacz i komentator dzieł filozoficznych. Jego hobby to jazda konna.

Tekst jest dostępny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 Polska.  W pełnej wersji graficznej można go przeczytać > tutaj.

< Powrót do spisu treści numeru.

Najnowszy numer można nabyć od 2 listopada w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2023 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy