Artykuł Greka i łacina z klasykami

Andrzej P. Stefańczyk: Tukidydes i Platon o wolności i rozsądku

Dlaczego szczęście zależy od wolności? Czym jest roztropność i jak się ma do szczęścia? Jak wolność słowa jest powiązana z wolnością osobistą, roztropnością i męstwem? Na te pytania udzielają odpowiedzi Tukidydes – klasyk dziejopisarstwa i Platon – klasyk filozofii. Fragment z dzieła Tukidydesa Wojna peloponeska jest cytatem z mowy Peryklesa wygłoszonej nad ciałami żołnierzy ateńskich, którzy polegli w pierwszej bitwie wojny peloponeskiej – pod Potideą. Drugi cytat pochodzi z tzw. Definicji Pseudo-Platona, dzieła, które stanowi kompilację fragmentów utworów Platona, dokonaną przez bliżej nieznanego autora.

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2015 nr 3, s. 44. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


1) […] καὶ τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δὲ ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον κρίναντες […]. (Tuki­dy­des, Woj­na pelo­po­ne­ska, 2,43)
2) Σωφροσύνη μετριότης τῆς ψυχῆς περὶ τὰς ἐν αὐτῇ κατὰ φύσιν γιγνομένας ἐπιθυμίας τε καὶ ἡδονάς […] συμφωνία ψυχῆς πρὸς τὸ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι. […] λογιστικὴ ὁμιλία ψυχῆς περὶ καλῶν καὶ αἰσχρῶν. (Pseu­do-Pla­ton, Defi­ni­cje, 411 n.)
1) […] zro­zum­cie, że szczę­ście pole­ga na wol­no­ści, a wol­ność na męstwie […].

2) Roz­trop­ność jest umiar­ko­wa­niem duszy w odnie­sie­niu do pożą­dań i namięt­no­ści, któ­re rodzą się w niej z natu­ry […], jest zgo­dą duszy, by rzą­dzić i być rzą­dzo­ną. […] Jest rozum­nym obco­wa­niem z tym, co pięk­ne i brzyd­kie (hanieb­ne).

Tuki­dy­des mówi, że koniecz­nym warun­kiem τὸ εὔδαιμον (to eudaj­mon – szczę­ścia) jest τὸ ἐλεύθερον (to eleu­the­ron – wol­ność), a pod­sta­wą τὸ ἐλεύθερον jest τὸ εὔψυχον (to eup­sy­chon – męstwo). Zauważ­my wspól­ny pre­fiks εὐ- (eu – dobrze) w wyra­zach τὸ εὔδαιμον i τὸ εὔψυχον oraz w isto­cie podob­ne zna­cze­nia ich tema­tów – δαίμων (daj­mon) i ψυχή (psy­che), tzn. duch, dusza, życie. Tyl­ko isto­ty ἐλεύθεροι (eleu­the­roi – wol­ne) i λογιστικοί (logi­sti­koi – rozum­ne), czy­li δαίμονες (daj­mo­nes – bogo­wie) i ἄνθρωποι (anth­ro­poi – ludzie), mogą osią­gnąć εὐδαιμονία (eudaj­mo­nia). Mogą ją osią­gnąć – jak napi­sa­li­śmy w poprzed­nim odcin­ku [2015, nr 2, s. 47] – przez posia­da­nie ἀρετή (are­te – cno­ty). W tym odcin­ku dopo­wie­my, że cnót (ἀρεταί – are­tai) jest wie­le, a pierw­szą z nich jest σωφροσύνη (sofro­sy­ne – roz­trop­ność). Εὐδαιμονία jest osią­gal­na dla ludzi upo­rząd­ko­wa­nych, czy­li σώφρων (sofron – roz­trop­nych).

Czym jest σωφροσύνη? Jak defi­niu­je Pla­ton w powyż­szym frag­men­cie, pole­ga ona na μετριότης (metrio­tes – umiar­ko­wa­niu, powścią­gli­wo­ści) duszy (ψυχή). Ter­min μετριότης zna­czy lite­ral­nie „środ­ko­wość” – zacho­wa­nie środ­ka, rów­no­wa­gi mię­dzy skraj­no­ścia­mi. Z τὸ ἐλεύθερον (wol­no­ścią) i σωφροσύνη (roz­trop­no­ścią) wią­że się tak­że παρρησία (par­re­sia – wol­ność sło­wa, szcze­rość). Παρρησία jest nie tyl­ko pochod­ną atmos­fe­ry poli­tycz­nej, ale przede wszyst­kim pochod­ną rozum­no­ści, wol­no­ści oso­bi­stej, odwa­gi do wypo­wia­da­nia swo­ich myśli (czy­li rodza­jem męstwa) i dąże­nia do ἀλήθεια (ale­the­ia – praw­dy). Aby παρρησία nie prze­isto­czy­ła się w nad­uży­cie sło­wa, potrze­bu­je μετριότης.

Εὐτύχει – Miej się dobrze!


Andrzej P. Ste­fań­czyk – Dok­tor filo­zo­fii, asy­stent w Kate­drze Histo­rii Filo­zo­fii Sta­ro­żyt­nej i Śre­dnio­wiecz­nej Kato­lic­kie­go Uni­wer­sy­te­tu Lubel­skie­go Jana Paw­ła II. Absol­went filo­lo­gii kla­sycz­nej i filo­zo­fii teo­re­tycz­nej KUL. Tłu­macz i komen­ta­tor dzieł filo­zo­ficz­nych. Jego hob­by to jaz­da kon­na.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska.  W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej moż­na go prze­czy­tać > tutaj.

< Powrót do spi­su tre­ści nume­ru.

Najnowszy numer można nabyć od 2 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy