Artykuł Greka i łacina z klasykami

Andrzej P. Stefańczyk: Tukidydes i Platon o wolności i rozsądku

Dlaczego szczęście zależy od wolności? Czym jest roztropność i jak się ma do szczęścia? Jak wolność słowa jest powiązana z wolnością osobistą, roztropnością i męstwem? Na te pytania udzielają odpowiedzi Tukidydes – klasyk dziejopisarstwa i Platon – klasyk filozofii. Fragment z dzieła Tukidydesa Wojna peloponeska jest cytatem z mowy Peryklesa wygłoszonej nad ciałami żołnierzy ateńskich, którzy polegli w pierwszej bitwie wojny peloponeskiej – pod Potideą. Drugi cytat pochodzi z tzw. Definicji Pseudo-Platona, dzieła, które stanowi kompilację fragmentów utworów Platona, dokonaną przez bliżej nieznanego autora.

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2015 nr 3, s. 44. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


1) […] καὶ τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δὲ ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον κρίναντες […]. (Tuki­dy­des, Woj­na pelo­po­ne­ska, 2,43)
2) Σωφροσύνη μετριότης τῆς ψυχῆς περὶ τὰς ἐν αὐτῇ κατὰ φύσιν γιγνομένας ἐπιθυμίας τε καὶ ἡδονάς […] συμφωνία ψυχῆς πρὸς τὸ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι. […] λογιστικὴ ὁμιλία ψυχῆς περὶ καλῶν καὶ αἰσχρῶν. (Pseu­do-Pla­ton, Defi­ni­cje, 411 n.)
1) […] zro­zum­cie, że szczę­ście pole­ga na wol­no­ści, a wol­ność na męstwie […].

2) Roz­trop­ność jest umiar­ko­wa­niem duszy w odnie­sie­niu do pożą­dań i namięt­no­ści, któ­re rodzą się w niej z natu­ry […], jest zgo­dą duszy, by rzą­dzić i być rzą­dzo­ną. […] Jest rozum­nym obco­wa­niem z tym, co pięk­ne i brzyd­kie (hanieb­ne).

Tuki­dy­des mówi, że koniecz­nym warun­kiem τὸ εὔδαιμον (to eudaj­mon – szczę­ścia) jest τὸ ἐλεύθερον (to eleu­the­ron – wol­ność), a pod­sta­wą τὸ ἐλεύθερον jest τὸ εὔψυχον (to eup­sy­chon – męstwo). Zauważ­my wspól­ny pre­fiks εὐ- (eu – dobrze) w wyra­zach τὸ εὔδαιμον i τὸ εὔψυχον oraz w isto­cie podob­ne zna­cze­nia ich tema­tów – δαίμων (daj­mon) i ψυχή (psy­che), tzn. duch, dusza, życie. Tyl­ko isto­ty ἐλεύθεροι (eleu­the­roi – wol­ne) i λογιστικοί (logi­sti­koi – rozum­ne), czy­li δαίμονες (daj­mo­nes – bogo­wie) i ἄνθρωποι (anth­ro­poi – ludzie), mogą osią­gnąć εὐδαιμονία (eudaj­mo­nia). Mogą ją osią­gnąć – jak napi­sa­li­śmy w poprzed­nim odcin­ku [2015, nr 2, s. 47] – przez posia­da­nie ἀρετή (are­te – cno­ty). W tym odcin­ku dopo­wie­my, że cnót (ἀρεταί – are­tai) jest wie­le, a pierw­szą z nich jest σωφροσύνη (sofro­sy­ne – roz­trop­ność). Εὐδαιμονία jest osią­gal­na dla ludzi upo­rząd­ko­wa­nych, czy­li σώφρων (sofron – roztropnych).

Czym jest σωφροσύνη? Jak defi­niu­je Pla­ton w powyż­szym frag­men­cie, pole­ga ona na μετριότης (metrio­tes – umiar­ko­wa­niu, powścią­gli­wo­ści) duszy (ψυχή). Ter­min μετριότης zna­czy lite­ral­nie „środ­ko­wość” – zacho­wa­nie środ­ka, rów­no­wa­gi mię­dzy skraj­no­ścia­mi. Z τὸ ἐλεύθερον (wol­no­ścią) i σωφροσύνη (roz­trop­no­ścią) wią­że się tak­że παρρησία (par­re­sia – wol­ność sło­wa, szcze­rość). Παρρησία jest nie tyl­ko pochod­ną atmos­fe­ry poli­tycz­nej, ale przede wszyst­kim pochod­ną rozum­no­ści, wol­no­ści oso­bi­stej, odwa­gi do wypo­wia­da­nia swo­ich myśli (czy­li rodza­jem męstwa) i dąże­nia do ἀλήθεια (ale­the­ia – praw­dy). Aby παρρησία nie prze­isto­czy­ła się w nad­uży­cie sło­wa, potrze­bu­je μετριότης.

Εὐτύχει – Miej się dobrze!


Andrzej P. Ste­fań­czyk – Dok­tor filo­zo­fii, asy­stent w Kate­drze Histo­rii Filo­zo­fii Sta­ro­żyt­nej i Śre­dnio­wiecz­nej Kato­lic­kie­go Uni­wer­sy­te­tu Lubel­skie­go Jana Paw­ła II. Absol­went filo­lo­gii kla­sycz­nej i filo­zo­fii teo­re­tycz­nej KUL. Tłu­macz i komen­ta­tor dzieł filo­zo­ficz­nych. Jego hob­by to jaz­da konna.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska.  W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej moż­na go prze­czy­tać > tutaj.

< Powrót do spi­su tre­ści nume­ru.

Najnowszy numer można nabyć od 1 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy