Artykuł Filozofia kultury

Andrzej Szahaj: Filozofia jest niezastąpionym narzędziem pogłębiania samoświadomości poszczególnych sfer kultury

Funkcją filozofii jest także nadawanie porządku (spójności) kulturze przez proponowanie i skuteczne perswadowanie całościowych wizji świata i życia. Owo dostarczanie światopoglądu, rozumianego bardzo szeroko jako zestaw przekonań o charakterze ontologicznym, epistemologicznym i aksjologicznym, jest szczególnie istotne w sytuacji pewnych przesileń o charakterze kulturowym, w tym i przesileń politycznych.

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2016 nr 5 (11), s. 37. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Co w kulturze jest najważniejsze?

Wszyst­ko zale­ży od tego, jak rozu­mie­my kul­tu­rę (jak wia­do­mo jest ponad 160 jej defi­ni­cji). Dla mnie kul­tu­ra to przede wszyst­kim zespół prze­ko­nań o cha­rak­te­rze nor­ma­tyw­nym (jakie cele war­to osią­gać) i dyrek­ty­wal­nym (jak nale­ży to robić), podzie­la­nych przez jakąś wspól­no­tę ludzi (spo­łe­czeń­stwo, naród, miesz­kań­ców wie­lu kra­jów powią­za­nych ze sobą tra­dy­cją i histo­rią, jak np. Euro­pa). W tym sen­sie kul­tu­ra to przede wszyst­kim „rze­czy­wi­stość myślo­wa”, jak to ujmo­wał mój mistrz, pro­fe­sor Jerzy Kmi­ta. Tak rozu­mia­na kul­tu­ra to kul­tu­ra w sen­sie zasad­ni­czym i wła­ści­wym. Przy takim rozu­mie­niu kul­tu­ry trud­no powie­dzieć, co jest w niej naj­waż­niej­sze. Być może spój­ność i zdol­ność do zmia­ny. Histo­ria poka­zu­je, że kul­tu­ry, któ­re potra­fi­ły zacho­wać jed­no i dru­gie, mia­ły szan­sę na prze­trwa­nie, przede wszyst­kim w kon­fron­ta­cji z inny­mi kul­tu­ra­mi. Te dwie rze­czy są na pozór sprzecz­ne. Idzie bowiem o to, jak szyb­ko kul­tu­ra, któ­ra się zmie­nia, może osią­gnąć po zmia­nie stan pew­nej równowagi.

Co kultura zawdzięcza filozofii?

Rozu­miem, że pyta­my o kul­tu­rę zachod­nią i filo­zo­fię euro­pej­ską. W róż­nych kul­tu­rach bywa bowiem z filo­zo­fią (czę­sto wszak odmien­ną od euro­pej­skiej) i jej funk­cją różnie.

Kul­tu­ra zachod­nia zawdzię­cza zachod­niej filo­zo­fii przede wszyst­kim dyna­mizm. Wyni­ka on z per­ma­nent­ne­go pro­ce­su pod­da­wa­nia kry­ty­ce obo­wią­zu­ją­cych prze­ko­nań filo­zo­ficz­nych, świa­to­po­glą­do­wych i wresz­cie nauko­wych przez nie­za­do­wo­lo­ne z ich kształ­tu nowe orien­ta­cje filo­zo­ficz­ne. W tym sen­sie moż­na tak­że powie­dzieć, że filo­zo­fia jest głów­nym narzę­dziem ucze­nia się Zacho­du, pro­ce­su pole­ga­ją­ce­go przede wszyst­kim na roz­sze­rza­niu zachod­niej wyobraź­ni kul­tu­ro­wej, pro­wa­dzą­ce­go do uzy­ska­nia przez nią nie­zwy­kłe­go stop­nia zło­żo­no­ści i wraż­li­wo­ści (w tym wraż­li­wo­ści na inność).

Funk­cją filo­zo­fii jest tak­że nada­wa­nie porząd­ku (spój­no­ści) kul­tu­rze przez pro­po­no­wa­nie i sku­tecz­ne per­swa­do­wa­nie cało­ścio­wych wizji świa­ta i życia. Owo dostar­cza­nie świa­to­po­glą­du, rozu­mia­ne­go bar­dzo sze­ro­ko jako zestaw prze­ko­nań o cha­rak­te­rze onto­lo­gicz­nym, epi­ste­mo­lo­gicz­nym i aksjo­lo­gicz­nym, jest szcze­gól­nie istot­ne w sytu­acji pew­nych prze­si­leń o cha­rak­te­rze kul­tu­ro­wym, w tym i prze­si­leń politycznych.

Istot­ne zada­nie filo­zo­fii to tak­że zapew­nia­nie cią­gło­ści kul­tu­ro­wej poprzez pro­ces pona­wia­ne­go inter­pre­to­wa­nia sta­rych teo­rii filo­zo­ficz­nych, a przez to uka­zy­wa­nia ich żywot­no­ści i zna­cze­nia dla trwa­nia pew­nej tra­dy­cji myśle­nia o świe­cie i życiu, cha­rak­te­ry­stycz­nej dla okre­ślo­nej wspól­no­ty ludz­kiej (w przy­pad­ku filo­zo­fii zachod­niej – dla Euro­pej­czy­ków). Ta funk­cja filo­zo­fii ści­śle łączy się z jej funk­cją edu­ka­cyj­ną. Pole­ga ona przede wszyst­kim na wyra­bia­niu umie­jęt­no­ści myśle­nia kry­tycz­ne­go, a co za tym idzie – tak­że pro­po­no­wa­nia alter­na­tyw dla każ­do­ra­zo­we­go sta­tus quo. Waż­na jest tak­że umie­jęt­ność reflek­syj­ne­go odno­sze­nia się do swo­je­go wła­sne­go życia, któ­ra jest warun­kiem uzy­ska­nia inte­lek­tu­al­nej doj­rza­ło­ści oraz względ­nej auto­no­mii. Filo­zo­fia wraz z lite­ra­tu­rą pięk­ną (sze­rzej – sztu­ką) to naj­lep­sze narzę­dzia posze­rza­nia wraż­li­wo­ści jed­no­stek, w tym wraż­li­wo­ści etycz­nej, co wraz z pew­ną gięt­ko­ścią inte­lek­tu­al­ną skła­da się na roman­tycz­ny ide­ał kształ­ce­nia jako Bil­dung.

Ten edu­ka­cyj­ny wymiar filo­zo­fii nale­ży tak­że posze­rzyć o moż­li­wość naby­wa­nia – w wyni­ku jej zna­jo­mo­ści i stu­dio­wa­nia – umie­jęt­no­ści myśle­nia zgod­nie z wymo­ga­mi logi­ki, a tak­że pro­wa­dze­nia deba­ty przy wyko­rzy­sta­niu umie­jęt­no­ści racjo­nal­nej argu­men­ta­cji i prze­ko­ny­wa­nia. W cza­sach powszech­ne­go nie­chluj­stwa inte­lek­tu­al­ne­go to rze­czy bez­cen­ne. W tym sen­sie wyso­ka kul­tu­ra filo­zo­ficz­na jakiejś wspól­no­ty jest warun­kiem jej wyso­kiej kul­tu­ry życia codzien­ne­go, a tak­że m.in. wyso­kiej kul­tu­ry politycznej.

I na zakoń­cze­nie ostat­nia funk­cja kul­tu­ro­wa filo­zo­fii, na któ­rą chciał­bym tutaj zwró­cić uwa­gę. Idzie o zwią­za­ną z nią moż­li­wość dostrze­że­nia ukry­tych zało­żeń, na jakich wspie­ra­ją się poszcze­gól­ne teo­rie nauko­we, dok­try­ny reli­gij­ne czy sta­no­wi­ska poli­tycz­ne, nie­wi­docz­ne z punk­tu widze­nia ich samych. W tym sen­sie filo­zo­fia jest nie­za­stą­pio­nym narzę­dziem pogłę­bia­nia samo­świa­do­mo­ści poszcze­gól­nych sfer kul­tu­ry (nauki, reli­gii, sztu­ki, poli­ty­ki), a tak­że szan­są na ujaw­nie­nie tego, co ukry­te, w tym tak­że nie­prze­wi­dzia­nych kon­se­kwen­cji poszcze­gól­nych sta­no­wisk wystę­pu­ją­cych w ich obsza­rze. A ponie­waż ujaw­nie­nie zarów­no owych zało­żeń, jak i kon­se­kwen­cji nie zawsze jest wygod­ne dla zwo­len­ni­ków wspo­mnia­nych sta­no­wisk, filo­zo­fia nie­rzad­ko jest przez nich nie­lu­bia­na. Może i dobrze.


szahajAndrzej Sza­haj – Pro­fe­sor filo­zo­fii, zaj­mu­je się m.in. post­mo­der­ni­zmem, filo­zo­fią poli­ty­ki i kul­tu­ry. Autor ponad stu publi­ka­cji nauko­wych oraz kil­ku­dzie­się­ciu arty­ku­łów publi­cy­stycz­nych i popu­la­ry­za­tor­skich, autor m.in. zna­nej książ­ki E Plu­ri­bus Unum? Dyle­ma­ty wie­lo­kul­tu­ro­wo­ści i poli­tycz­nej popraw­no­ści (2010).

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­skaW peł­nej wer­sji gra­ficz­nej moż­na go prze­czy­tać > tutaj.

< Powrót do spi­su tre­ści nume­ru.

Najnowszy numer można nabyć od 1 marca w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy