W dyskursie panuje zgodność co do tego, że muzyka oddziałuje na emocje. Czy niesie w sobie jednak coś więcej – coś, co zwykle przypisujemy językowi? Pytanie to pojawiło się u osiemnastowiecznych filozofów, a w dwudziestym wieku zyskało nowe życie, otwierając pole do refleksji nad powiązaniami zachodzącymi między werbalną a muzyczną formą komunikacji.

Słowa kluczowe: znaczenie w muzyce, semiotyka muzyczna, filozofia muzyki

Intuicja, że muzykę można rozpatrywać jako język, miała swój początek w myśli osiemnastowiecznych filozofów Jean-Jacques Rousseau i Johanna Gottfrieda Herdera. Uważali oni, że sztuka dźwięków stanowi pierwotną, przedjęzykową formę komunikacji na poziomie emocjonalnym, przed rozwinięciem języka pojęciowego, , poprzedzającą język operujący pojęciami. Znaczenie mogło być kształtowane poprzez modulowanie i organizowanie dźwięków w bezpośredni, niezapośredniczony pojęciowo przekaz, który był nacechowany uczuciowo.

Myśl romantyczna kontynuowała te intuicje, jednak ze szczególnym akcentem położonym na podobieństwo zachodzące między muzyką i poezją. Obie sztuki postrzegano jako wyrosłe z tego samego korzenia ekspresji duchowej, zdolne do przekazywania emocji i treści niewyrażalnych w sposób racjonalny. Romantyczni twórcy nie tylko dążyli dążyli do osiągnięcia w mowie wiązanej wrażenia muzyczności, ale też uznawali sztukę dźwięków za swego rodzaju „czystą poezję” – oderwaną od konkretu słów, a przez to głębiej sięgającą w świat wewnętrzny człowieka. Kulminacją tego dialogu form artystycznych była pieśń, w której poezja i muzyka stanowiły jedność.

Strukturalistyczne inspiracje

Bardziej metodyczne zainteresowanie rozumieniem muzyki jako języka miało swój związek z powstaniem semiotyki. Wynikało ono z dostrzeżenia strukturalnego podobieństwa języka i kompozycji muzycznej, co szczególnie uwydatnione było w zapisie nutowym, ukazującym klarowność muzycznej syntaksy. Przeniesienie akcentu znaczeniowego w rozumieniu języka z układu słów na ogólny mechanizm tworzenia i odczytywania znaków, umożliwiło dokonanie analizy strukturalnej również w odniesieniu do utworu muzycznego. Semiotyka, rozwijana od początku XX wieku przez badaczy takich jak Ferdinand de Saussure czy Charles Sanders Peirce, dostarczyła aparatu pojęciowego pozwalającego mówić o muzyce jako strukturze znaczącej, zdolnej do wytwarzania sensu w sposób analogiczny do języka.

Pojawiły się więc próby opisu muzyki jako systemu znakowego o własnej „gramatyce”, „syntaktyce” i „semantyce”. Kluczową rolę odegrali tacy badacze, jak Jean-Jacques Nattiez, który, opierając się na koncepcjach Peirce’a i szkoły strukturalistycznej, analizował dzieło muzyczne jako złożony proces semiotyczny: od intencji kompozytora, przez strukturę utworu, aż po jego odbiór przez słuchacza. Podobnie Eero Tarasti rozwijał muzyczną semiotykę egzystencjalną, pokazując, jak muzyka może komunikować stany egzystencjalne i znaczenia kulturowe bez użycia słów. Muzyka zaczęła być traktowana jako forma znaczenia nieliteralnego – system zdolny do przekazywania sensów, które nie mają odpowiednika w słowniku, ale są rozpoznawalne poprzez konwencje kulturowe, formy stylistyczne czy emocjonalną intencjonalność.

Filozofia w nowym tonie

Osobliwej syntezy osiemnastowiecznych idei z koncepcjami strukturalistycznymi dokonała Susanne Langer. Czerpiąc z romantycznych przekonań o emocjonalnym charakterze muzyki oraz z nowszych teorii znaku i symbolu, zaproponowała ona ujęcie muzyki jako symbolicznej formy wyrażania emocji, której działanie przypomina język, choć nie operuje konkretnymi znaczeniami. W jej najważniejszym dziele, Philosophy in a New Key (1942), muzyka została przedstawiona jako „uporządkowane symbole uczuć” – forma, która nie opisuje emocji werbalnie, ale modeluje ich strukturę w czasie, umożliwiając ich przeżycie i rozumienie.

Langer odrzucała prosty związek muzyki z emocjami w sensie psychologicznym. Zamiast tego widziała w muzyce „logikę emocjonalnego życia” – symboliczną reprezentację dynamicznych relacji wewnętrznych, których nie da się zwerbalizować. Choć nie mówiła o muzyce jako języku w sensie dosłownym (brak tu słownika, składni i jednoznacznych desygnatów), to jednak podkreślała, że muzyka posiada własną strukturę znaczącą – analogiczną do językowej gramatyki, ale operującą na poziomie form emocjonalnych, nie pojęć. W ten sposób Langer stworzyła oryginalną koncepcję, która łączyła humanistyczną wrażliwość filozofów XVIII wieku z nowoczesnym rozumieniem symbolu i formy. Jej myśl wywarła wpływ zarówno na estetykę, jak i teorię muzyki, torując drogę późniejszym badaniom nad semiotyką muzyczną i emocjonalnym odbiorem dźwięku.

Struktura przedjęzykowa

Podejście strukturalne znalazło swoje zastosowanie nie tylko w kontekście muzycznej struktury quasi-językowej, lecz także na bardziej ogólnym poziomie, w rozumieniu muzyki jako rodzaju narracji. Zauważono, że muzyka układa się w opowieść – narrację, którą słuchacz może śledzić dzięki rozwojowi motywów, występowaniu kontrastów, napięć i rozwiązań harmonicznych.

Narratologia muzyczna zwraca uwagę na sposób, w jaki utwór muzyczny prowadzi słuchacza przez serię zdarzeń emocjonalnych i formalnych, tworząc strukturę podobną do fabuły – z wprowadzeniem, rozwojem, kulminacją i zakończeniem. Narracja ta odbywa się bez konkretnych słów czy opisów, a jedynie przez zmianę i relacje między elementami i fragmentami muzycznymi.

Rozumienie muzyki jako systemu znaczącego stanowi wciąż aktualny przedmiot zainteresowania filozofów i muzykologów. Dzięki ich badaniom można dostrzec, że muzyka funkcjonuje jako forma komunikacji, która angażuje zarówno twórcę, jak i odbiorcę w dynamiczny proces współtworzenia sensu. Tak widziana muzyka staje się uniwersalnym językiem emocji i symboli, przekazem, którego nie sposób zamknąć w sferze pojęć – mową, która przemawia tam, gdzie – jak pisał Rilke — „mowy kończą się”.

Słowniczek:

Syntaktyka – dział badań zajmujący się składnią języka – czyli tego, jak poszczególne wyrażenia łączą się we frazy, zdania, wypowiedzi. Odpowiada na pytanie: jak zbudowane są frazy, zdania, wypowiedzi?
Syntaksa – w muzyce: sposób łączenia struktur melodycznych, rytmicznych i harmonicznych w większe całości (np. frazy).
Semantyka – dział badań zajmujący się badaniem znaczeń. Odpowiada na pytania: Co (i jak) to znaczy? W semantyce muzycznej pytania te poprzedzone są najczęściej zajęciem stanowiska w kwestii tego, czy w ogóle można mówić o czymś takim jak znaczenie w muzyce.
Semiotyka – jest to ogólna teoria znaków, badająca ich funkcje, strukturę, znaczenia i sposób użycia. Przez znak rozumie się przy tym coś, za pomocą czego wyrażane jest coś innego niż sam ten znak.
Strukturalizm – nurt myślenia zapoczątkowany w XX w. przez Ferdinanda de Saussure’a, zakładający, że język (później także inne zjawiska kultury) stanowi strukturę, w której znaczenie nie wynika z samego elementu, lecz z jego umiejscowienia w strukturze – w relacji między innymi częściami.
Narratologia – wywodząca się ze strukturalizmu subdyscyplina semiotyki, poświęcona badaniu fabuł i sposobów ich opowiadania. Podstawą badań narratologicznych jest odróżnienie warstwy narracyjnej tekstu od jego głębokiej struktury formalnej i badanie tego, jak owa głęboka struktura generuje treść fabuły. Za pierwszą pracę narratologiczną uchodzi Morfologia bajki Władimira Proppa.

Warto doczytać:

Daniel Chandler, Wprowadzenie do semiotyki, przeł. K. Hallett, Warszawa 2012.
Alina Biała, Literatura i muzyka, Warszawa 2011.
Christoph Drosser, Muzyka — daj się uwieść!, Warszawa 2011.

Anna Zych – absolwentka retoryki stosowanej i magister filozofii, w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych i Sztuki przy Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie przygotowuje rozprawę doktorską na temat znaczeniotwórczości w muzyce. W czasie wolnym pisze powieść i komponuje muzykę, przeważnie na pianino i wokal.

Grafika: WikiArt

< Powrót do zakładki Felietony

Prowadzenie portalu filozofuj.eu – finansowanie

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu „Społeczna Odpowiedzialność Nauki II”.