Logika Semiotyka

Nastazja Stoch: Ciekawostki semiotyczne #5 — Ile znaczeń ma „herbata”?

W Słowniku Języka Polskiego PWN czytamy, że słowo "herbata" może być rozumiane na kilka sposobów:

Najnowszy numer: Jak działa język?

Zapisz się do newslettera:

---

Filozofuj z nami w social media

Najnowszy numer można nabyć od 2 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2019 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

  1. Herba­ta jako rośli­na (krzew)
  2. Liś­cie krzewu herba­cianego, z których przyrządza się napar
  3. Napar z sus­zonych liś­ci (krzewu herba­cianego)
  4. Napar z innych ziół lub roślin
  5. Skromne przyję­cie popołud­niowe

Sko­ro słown­ik podał więcej niż jed­no znacze­nie słowa “herba­ta”, to mamy do czynienia z polise­mem, czyli wyrazem, który ma wiele znaczeń. Polise­my należy odróżnić od homon­imów — te ostat­nie mimo tego, że brzmią tak samo, mają inne znacze­nie (np. słowo “zamek” może oznaczać zarówno budynek, roz­porek jak również urządze­nie do zamyka­nia i otwiera­nia drzwi). Dla stwierdzenia homon­imii językoz­naw­cy zazwyczaj bada­ją pochodze­nie znaczeń i dochodzą do wniosku o ich nieza­leżnoś­ci. Przykła­dem jest wys­tępu­jące w języku ang­iel­skim słowo “bank”, które odnosi się do banku albo do brzegu rze­ki. Ponieważ pier­wsze znacze­nie pochodzi od włoskiego “ban­co”, a drugie wywodzi się ze znacznie starszego słowa starois­landzkiego, może­my wnioskować, że mamy do czynienia z homon­imem.  Poza tym intu­icyjnie rozu­miemy, że te dwa znaczenia nie są ze sobą pow­iązane. Inaczej jest w przy­pad­ku polisemów (np. „guma”, „gra”, „w”, „być”), gdzie znaczenia danego wyrazu nie są od siebie nieza­leżne.

Wróćmy jed­nak do „herbaty”. Mimo tego, że podanych mamy pięć  znaczeń, to lista ta jest wybrakowana. Oso­biś­cie upier­ałabym się, że należy wyróżnić co najm­niej jeszcze jed­no znacze­nie (nad­mienione zresztą, ale nie wyszczegól­nione), mianowicie „sus­zone liś­cie herbaty”. Przy­puśćmy, że jestem w kaw­iarni i mówię: „kupię herbatę”. Zapewne chodzi mi o znacze­nie naparu z sus­zonych liś­ci herbaty (znacze­nie C). Jed­nak inne znacze­nie mam na myśli, gdy to samo zdanie wypowiadam w domu, przed wyjś­ciem  do sklepu. Sens nie pasu­je do żad­nego z wymienionych na słown­ikowej liś­cie, bo praw­dopodob­nie będę kupować sus­zone liś­cie herbaty zapakowane w tore­b­ki lub luzem, na wagę. O ten sam sens, zda­je się, chodzi w zda­niu „zaparz herbatę” — nie będziemy prze­cież zale­wać gorącą wodą krzewu, jego świeżych liś­ci, ani żad­nego napo­ju, ani przyję­cia. Zas­tanówmy się jeszcze, co tak naprawdę mówi do nas bab­cia, kiedy każe nam „wstaw­ić herbatę”?

Uwzględ­ni­a­jąc wszys­tkie znaczenia słowa „herba­ta”, moż­na sporządz­ić jego przykład­ową tzw. sieć radi­al­ną (dia­gram, który zaw­iera wszys­tkie znaczenia danego słowa umieszcza­jąc najbardziej pro­to­ty­powe znaczenia w cen­trum dia­gra­mu, a mniej pro­to­ty­powe na peryfe­ri­ach tego dia­gra­mu). Może­my sporządz­ić wyłącznie sieć przykład­ową, gdyż pod­sta­wowe rozu­mie­nie znaczenia może się różnić ze wzglę­du grupę użytkown­ików języ­ka — dla plan­ta­to­ra herbaty pro­to­ty­powe znacze­nie zapewne będzie inne niż dla Angli­ka lub prze­cięt­nego “pijacza” herbaty. W cen­trum sieci radi­al­nej umieszc­zone więc zostanie pro­to­ty­powe, czyli intu­icyjne, najbardziej pod­sta­wowe lub najpop­u­larniejsze uży­cie danego słowa. Uzna­jąc pro­to­typ za punkt wyjś­cia i oznacza­jąc go numerem pier­wszym moż­na poprowadz­ić sieć radi­al­ną, w której uwzględ­ni się relac­je wys­tępu­jące między różny­mi znaczeni­a­mi, również metaforyczny­mi (które zwyk­le, o ile w ogóle się pojaw­ią, będą na krań­cach sieci).

Sieć radialna przedstawiająca znaczenie słowa „herbata”
Sieć radi­al­na przed­staw­ia­ją­ca znaczenia słowa „herba­ta”.

Znaczenia podane przez Słown­ik zostały uporząd­kowane w inny sposób, a także dodane zostały inne znaczenia, które leżą w nieprzy­pad­kowej kon­fig­u­racji. Znacze­nie 1.1.1 jest meton­im­ią dla 1.1, gdyż liś­cie stanow­ią część krzewu (wyróżnioną dla człowieka jako kon­sumen­ta herbaty). Podob­nie 1.3 i 1.4 są meton­im­iczne wobec 1, gdyż są pro­duk­ta­mi, czy też skład­nika­mi, z których robi się herbatę (1). Herba­ta 1.5 ma jako jedy­na puste kółeczko, gdyż nie ist­nieje ogólne znacze­nie herbaty, które odwoły­wało­by się do wydarzenia, ale za to mamy znaczenia, które odnoszą się do konkret­nych typów wydarzeń (1.5.1, 1.5.2, 1.5.3). Nie jest to ostate­cz­na postać sieci radi­al­nej dla „herbaty”. Moż­na na przykład zas­tanaw­iać się, czy nie powin­niśmy wyprowadz­ić herbaty 1.3 z herbaty 1.1.1, jako że jest ona odpowied­nio przetwor­zoną częś­cią krzewu..

Jaka jest różni­ca między Słown­ikiem Języ­ka Pol­skiego a siecią radi­al­ną? Sieć radi­al­na uwzględ­nia znaczenia, których nie uwzględ­ni­a­ją słown­i­ki, za to te ostat­nie poda­ją tylko seman­ty­czne znaczenia słów, pomi­ja­jąc prag­matykę języ­ka. W zasadzie jest to zobra­zowanie sporu między poglą­dem „słown­ikowym” a poglą­dem „encyk­lope­dy­cznym” na język – pogląd słown­ikowy chce odróżnić „twarde” znaczenia słów od tego, jak użytkown­i­cy ich uży­wa­ją, nato­mi­ast pogląd encyk­lope­dy­czny, który leży w nur­cie językoz­naw­st­wa kog­ni­ty­wnego, zaciera granice między seman­tyką a prag­matyką i uwzględ­nia wszys­tkie znaczenia czy uży­cia słów, przez co ich znacze­nie sta­je się bardziej zatarte i płynne. Wresz­cie, tworząc sieć radi­al­ną, moż­na wywieść znaczenia metaforyczne czy meton­im­iczne od niemetaforycznych, np. „głowa” w znacze­niu „głowy rodziny” jest metaforycznym znacze­niem, które moż­na wywieść z „głowy” w znacze­niu „częś­ci ciała”.  

 


Nas­taz­ja Stoch – z wyk­sz­tałce­nia filo­zof i językoz­naw­ca, pra­cown­ik Kat­edry Sinologii KUL. Zaj­mu­je się semi­o­tyką, zagad­nieni­a­mi filo­zofii języ­ka i językoz­naw­st­wa kog­ni­ty­wnego. Poza tym już niewiele rzeczy ją intere­su­je, bo tylko ze trzy: lit­er­atu­ra pięk­na, gra w koszykówkę i na pianinie. Oprócz tego stara się prowadz­ić styl życia Less Waste i nie kupować pro­duk­tów szkodzą­cym środowisku i testowanych na zwierzę­tach.

Ilus­trac­je: Jędrzej Pawlaczyk

Po wiecej cieka­wostek semi­o­ty­cznych zajrzyj do naszego dzi­ału „Semi­o­ty­ka”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

2 komentarze

Kliknij, aby skomentować

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy