Patronaty Relacje i reportaże

Damien Tricoire: Rozważny i romantyczny. Scholastyczne źródła sentymentalizmu w Oświeceniu [relacja]

W piątek 18 czerwca 2021 roku na internetowej platformie Microsoft Teams odbyło się ostatnie w tym roku akademickim otwarte seminarium filozoficzne z cyklu „Between Secularization and Reform. Religious Rationalism in the Late 17th Century and in the Enlightenment”. Gościem spotkania był prof. Damien Tricoire (Uniwersytet w Trewirze), historyk, badacz teologicznych wątków obecnych w filozofii Oświecenia.

Histo­ry­cy XVII wie­ku inter­pre­tu­ją począ­tek Oświe­ce­nia jako zerwa­nie ze scho­la­sty­ką, czy­li ze śre­dnio­wiecz­ną filo­zo­fią uni­wer­sy­tec­ką. Pod­czas swo­je­go wykła­du prof. Damien Tri­co­ire przed­sta­wił jed­nak pogląd prze­ciw­ny: argu­men­to­wał, że pod­sta­wo­we poję­cia filo­zo­fii Oświe­ce­nia, roz­pa­try­wa­ne­go przez nie­go w sen­sie post­mo­der­ni­stycz­nym – jako for­ma nar­ra­cji – mają źró­dła wła­śnie w filo­zo­fii scholastycznej.

Pre­le­gent zazna­czył, że oświe­ce­nio­wi myśli­cie­le, podob­nie jak wcze­śniej Mar­cin Luter, nie tyle odrzu­ca­li całą tra­dy­cję śre­dnio­wie­cza, ile kwe­stio­no­wa­li jej wybra­ne ele­men­ty. Uwa­gę sku­pia­li na poje­dyn­czych wąt­kach, umiesz­cza­jąc je w nowym kon­tek­ście. Luter kon­cen­tro­wał się na przy­kład na Augu­styń­skiej kon­cep­cji zba­wie­nia przez łaskę (sola gra­tia). Myśli­cie­le XVIIXVIII wie­ku, mając ten sam scho­la­stycz­ny punkt odnie­sie­nia, skła­nia­li się jed­nak ku zupeł­nie prze­ciw­nym prze­ko­na­niom. Uwa­ża­li, że 1) ist­nie­je obiek­tyw­ne dobro, 2) ludzie mają zdol­ność do przy­naj­mniej czę­ścio­we­go roz­po­zna­nia tego dobra oraz 3) jego przy­naj­mniej czę­ścio­wej reali­za­cji. Zda­niem oświe­ce­nio­wych filo­zo­fów, czło­wiek nie jest zupeł­nie zepsu­ty, ale ma natu­ral­ną skłon­ność do dobra. Kie­ru­je się rozu­mem i uczu­cia­mi, nato­miast te ostat­nie powin­ny być nie tyle wyko­rze­nia­ne, ile oswa­ja­ne i wyko­rzy­sty­wa­ne w celu czy­nie­nia dobra.

Przy­kła­dem kon­ty­nu­acji idei scho­la­stycz­nych w Oświe­ce­niu jest filo­zo­fia moral­na Jeana-Jacqu­esa Rous­se­au. Słyn­ny fran­cu­ski filo­zof roz­róż­niał natu­ral­ną amo­ur de soi, któ­ra pro­wa­dzi ludzi ku dobru, oraz ego­istycz­ną amo­ur-pro­pre – ta ostat­nia mia­ła­by poja­wiać się na sku­tek dege­ne­ra­cji natu­ral­nych skłon­no­ści. Rous­se­au uwa­żał, że moral­ność nie musi być ufun­do­wa­na na reli­gii, ponie­waż czło­wiek posia­da wro­dzo­ny instynkt do czy­nie­nia dobra. Nasz gość przy­po­mniał też, że poglą­dy auto­ra Emi­la, choć bar­dzo wpły­wo­we w XVIII wie­ku, wca­le nie były ory­gi­nal­ne. To, że czło­wiek ma natu­ral­ną skłon­ność do dobra (syn­de­re­sis), gło­sił wcze­śniej cho­ciaż­by lord Sha­ftes­bu­ry, któ­re­go Rous­se­au praw­do­po­dob­nie znał dzię­ki Diderotowi.

Jak pod­kre­ślił prof. Tri­co­ire, syn­de­re­sis moż­na zna­leźć rów­nież u wie­lu śre­dnio­wiecz­nych teo­lo­gów – na przy­kład u Toma­sza z Akwi­nu czy Bona­wen­tu­ry. W śre­dnio­wie­czu sądzo­no jed­nak, że aby czy­nić dobro, czło­wiek potrze­bu­je rów­nież łaski (wątek pod­ję­ty przez Lutra) – i to dru­gie prze­ko­na­nie zosta­ło w Oświe­ce­niu odrzu­co­ne. Sha­ftes­bu­ry, autor Inqu­iry Con­cer­ning Vir­tue, or Merit (1698), był już prze­ko­na­ny, że moral­ność powin­na być fun­do­wa­na na natu­rze, a nie religii.

Uczo­ny z Tre­wi­ru wska­zał tak­że „bra­ku­ją­ce ogni­wo” pomię­dzy Sha­ftes­bu­rym a śre­dnio­wiecz­nym tomi­zmem. Pod­czas wykła­du zwró­cił uwa­gę, że scho­la­stycz­ne kon­cep­ty, w tym okro­jo­na w sto­sun­ku do scho­la­stycz­nej wer­sja syn­de­re­sis, mogły prze­nik­nąć do XVII-wiecz­nych angiel­skich krę­gów inte­lek­tu­al­nych na sku­tek związ­ków rodu lor­dów Sha­ftes­bu­ry m.in. z tomi­sta­mi z Oks­for­du, gru­pą czę­sto pomi­ja­ną przez histo­ry­ków filo­zo­fii, a istot­ną. To oni, myśli­cie­le zwią­za­ni z XVII-wiecz­ny­mi laty­tu­dy­na­ria­na­mi: bp John Wil­kins, sir Mat­thew Hale, bp Richard Cum­ber­land i inni, mogli stać się inspi­ra­cją dla auto­ra Inqu­iry Con­cer­ning Vir­tue, or Merit.

Opra­co­wa­nie: Zespół badaw­czy pro­jek­tu „Mię­dzy seku­la­ry­za­cją a reformą”


Patro­nat medialny:

Filo­zo­fuj!”

Najnowszy numer można nabyć od 1 lipca w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy