Patronaty Relacje i reportaże

Diego Lucci: Racjonalne chrześcijaństwo Locke’a. O kontekście teologicznych poglądów religijnego człowieka oświecenia [relacja]

14 maja 2021 roku na internetowej platformie Microsoft Teams odbyło się trzynaste otwarte seminarium filozoficzne z cyklu „Between Secularization and Reform. Religious Rationalism in the Late 17th Century and in the Enlightenment”. Tym razem wystąpił historyk filozofii  prof. Diego Lucci, uczony z American University in Bulgaria, obecnie prowadzący także badania na Uniwersytecie w Hamburgu.

Prof. Luc­ci od kilu lat ana­li­zu­je poglą­dy reli­gij­ne Joh­na Locke’a. Jak pod­kre­ślił badacz, mimo że Loc­ke wyda­je się auto­rem świec­kim, w rze­czy­wi­sto­ści był wie­rzą­cy, a jego filo­zo­fia zawie­ra wie­le zało­żeń natu­ry teo­lo­gicz­nej. Tema­ty zwią­za­ne z wia­rą prze­ni­ka­ły cały doro­bek filo­zo­fa, cho­ciaż otwar­cie swo­je poglą­dy arty­ku­ło­wał on dopie­ro w póź­nych pismach. Loc­ke był prze­ko­na­ny, że rela­cja z Bogiem jest klu­czo­wa dla zro­zu­mie­nia tego, czym jest czło­wiek – nawet Dwa trak­ta­ty o rzą­dzie peł­ne są odnie­sień i cyta­tów biblij­nych. Filo­zof pod­kre­ślał rów­nież boskie pocho­dze­nie pra­wa natury.

Źró­dło: Zespół badaw­czy pro­jek­tu „Mię­dzy seku­la­ry­za­cją a reformą”

Swo­je poglą­dy reli­gij­ne Loc­ke zapre­zen­to­wał sze­ro­kiej publicz­no­ści wprost dopie­ro w 1695 roku w The Reaso­na­ble­ness of Chri­stia­ni­ty. Zde­cy­do­wał się na to, ponie­waż chciał uza­sad­nić ist­nie­nie moral­no­ści. Prof. Luc­ci pod­kre­ślił, że „reaso­na­ble­ness” nie ozna­cza w tym wypad­ku  zgod­no­ści z natu­ral­nym rozu­mem. Zda­niem Locke’a chrze­ści­jań­stwo jest do przy­ję­cia przez rozum, choć Biblia zawie­ra praw­dy prze­kra­cza­ją­ce go; jest tak­że prak­tycz­ne, ponie­waż sta­no­wi zachę­tę do moral­ne­go życia.

Loc­ke orien­to­wał się w głów­nych deba­tach teo­lo­gicz­nych swo­ich cza­sów. Poglą­dy myśli­cie­la zdra­dza­ją wie­le podo­bieństw do armi­nia­ni­zmu i socy­nia­ni­zmu – od Socy­na filo­zof zapo­ży­czył na przy­kład uza­sad­nie­nie prze­ko­na­nia o Boskim pocho­dze­niu Pisma Świę­te­go (cho­ciaż nie jest jasne, czy Loc­ke znał pisma Socy­na z pierw­szej ręki). Z dru­giej stro­ny Loc­ke dystan­so­wał się od skraj­ne­go racjo­na­li­zmu deistów, któ­rzy uwa­ża­li, że całą moral­ność da się uza­sad­nić logicz­nie. Filo­zof wyraź­nie odci­nał się na przy­kład od Joh­na Tolan­da, któ­ry w tym samym okre­sie zasły­nął kon­tro­wer­syj­nym trak­ta­tem Chri­sta­ni­ty Not Myste­rio­us.

Autor The Reaso­na­ble­ness of Chri­stia­ni­ty wie­rzył w praw­dzi­wość zasa­dy sola scrip­tu­ra i twier­dził, że jego poglą­dy mają uza­sad­nie­nie w Biblii. Stu­dio­wa­nie Pisma Świę­te­go dopro­wa­dzi­ło go jed­nak do przy­ję­cia poglą­dów, któ­re nie były ortodoksyjne.

Loc­ke wie­rzył w koniecz­ność posłu­szeń­stwa pra­wu Boże­mu, a tak­że przyj­mo­wał, że Chry­stus był Mesja­szem, któ­ry przy­po­mniał powszech­ną obo­wią­zy­wal­ność pra­wa natu­ral­ne­go. Wia­ra w Chry­stu­sa musi zawsze iść w parze z poku­tą i dobrym życiem. Jed­no­cze­śnie jed­nak filo­zof nego­wał ist­nie­nie grze­chu pier­wo­rod­ne­go, któ­ry jego zda­niem jest nie do pogo­dze­nia z dobro­cią Boga (czło­wiek musiał­by poku­to­wać za grzech, któ­re­go nie popeł­nił). Loc­ke był tak­że mor­ta­li­stą – uwa­żał, że dusza nie ist­nie­je poza cia­łem i umie­ra wraz z cia­łem, nato­miast o toż­sa­mo­ści jed­nost­ki decy­du­je cią­głość świa­do­mo­ści. Filo­zof uwa­żał, że czło­wiek utra­cił pra­wo do nie­śmier­tel­no­ści wraz z opusz­cze­niem raju, ale Bóg w spo­sób cudow­ny wskrze­si zmar­łych w cza­sie Sądu Osta­tecz­ne­go. Z pry­wat­nych pism filo­zo­fa wyni­ka tak­że, że nie wie­rzył w Trój­cę Świę­tą. Chry­stus był Mesja­szem – wcie­lo­nym Logo­sem, ostat­nim pro­ro­kiem i zało­ży­cie­lem Kościo­ła, ale nie był Oso­bą Trój­cy Świę­tej. Prof. Luc­ci zazna­czył, że wspo­mnia­ne poglą­dy Locke’a są iden­tycz­ne z opi­nia­mi socy­nian takich jak Jan Crell czy Andrzej Wiszowaty.

Z powo­du swo­ich hete­ro­dok­syj­nych poglą­dów filo­zof był wie­lo­krot­nie kry­ty­ko­wa­ny, a nawet posą­dza­ny o ate­izm, ale na dłuż­szą metę wywarł wpływ zarów­no na oświe­ce­nio­we pro­jek­ty mają­ce na celu stwo­rze­nie reli­gii racjo­nal­nej, jak i na licz­ne ruchy pro­te­stanc­kie. Dzie­dzic­two teo­lo­gicz­ne Locke’a, cho­ciaż zwy­kle igno­ro­wa­ne przez histo­ry­ków, oka­zu­je się być rów­nie istot­ne jak to z zakre­su epi­ste­mo­lo­gii i teo­rii politycznej.

Opra­co­wa­nie: Zespół badaw­czy pro­jek­tu „Mię­dzy seku­la­ry­za­cją a reformą”


Die­go Luc­ci – pro­fe­sor filo­zo­fii i histo­rii na Ame­ri­can Uni­ver­si­ty in Bul­ga­ria, obec­nie pro­wa­dzą­cy bada­nia w Maimo­ni­des Cen­tre for Advan­ced Stu­dies na Uni­wer­sy­te­cie w Ham­bur­gu, czło­nek Roy­al Histo­ri­cal Socie­ty. Wśród jego publi­ka­cji znaj­du­ją się mono­gra­fie: Scrip­tu­re and Deism (2008) oraz John Locke’s Chri­stia­ni­ty (2021), był tak­że współ­re­dak­to­rem tomu Athe­ism and Deism Reva­lu­ed (z Way­nem Hud­so­nem i Jef­frey­em R. Wigel­swor­them, 2014).


Patro­nat medialny:

Filo­zo­fuj!”

Najnowszy numer można nabyć od 1 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy