Filozofia dla dzieci Filozoficzny kącik rodzica

Dokąd odchodzisz? – filozoficzne rozważania z dziećmi o śmierci

dokąd odchodzisz
Okres Święta Zmarłych w naszej kulturze jest czasem zadumy i wspominania bliskich nieobecnych. W celebracji uczestniczą też dzieci, dla których pojęcie śmierci jest jeszcze trudne do zrozumienia. Ponieważ kojarzy się z cierpieniem, często próbujemy chronić dzieci, nie poruszając tego tematu pod pretekstem, że jest dla nich za trudny. A przecież śmiercią epatują zarówno wiadomości w mediach, filmy, jak i gry komputerowe, a wcześniej czy później z życia dziecka zniknie na zawsze też ktoś bliski. Warto więc skorzystać z okazji i porozmawiać z dziećmi o śmierci i przemijaniu, by w głębszy sposób spojrzeć na to zjawisko w naszym życiu. Nasza wspólna zaduma nad tym tematem może przybrać kształt filozoficzny.

Dzieci nie stron­ią od tem­atu śmier­ci, trak­tu­jąc go częs­to lżej niż dorośli. Punk­tem wyjś­cia do dyskusji może stać się lek­tu­ra książ­ki dla dzieci Dokąd odchodzisz? hin­duskiego auto­ra Suresh Rat­tana. Książ­ka, mimo różnic kul­tur­owych, doty­ka tem­atu starzenia się, śmier­ci oraz straty blis­kich w sposób uni­w­er­sal­ny. Nar­ra­torem jest dziew­czyn­ka, która wierzy, że jej mądry i kochany dzi­adek będzie z nią zawsze. Tak się jed­nak nie dzieje.

dokąd odchodzisz Rattan okładkaWartoś­cią książ­ki jest to, że w fabułę wple­cione są różne kon­cepc­je doty­czące życia, starzenia się, a wresz­cie śmier­ci, zarówno z punk­tu widzenia religi­jnego dzi­ad­ka, jak i agnos­ty­cznych rodz­iców dziew­czyn­ki i stry­ja biolo­ga, który poszuku­je odpowiedzi na pytanie, czy moż­na uchronić ciało od starzenia się. Pokazany jest też świat emocji dziew­czyn­ki, który pobudza ją do reflek­sji: czy żału­je oso­by, która odeszła, czy jej żal siebie samej? Równole­gle poz­na­je­my lęk starego człowieka, że przed śmier­cią stanie się niedołężny i całkowicie zależny od blis­kich. Des­per­acko deklaru­je, że w takim przy­pad­ku wolał­by eutanazję.

W książce nie zabrakło też rozmów o samym życiu i jego polep­sza­niu. Recep­ta na dłu­gowieczność, którą wspól­nie w rodzinie wykon­cy­powano, zale­ca m.in elasty­czność wobec prze­ci­wnoś­ci losu, zaan­gażowanie w dobre dzi­ała­nia, doce­ni­an­ie swoich moc­nych stron i umiejęt­ność cieszenia się cza­sem spęd­zonym z samym sobą. Nad­chodzi moment, w którym dzi­adek cho­ru­je, a wid­mo śmier­ci wkracza nieuchron­nie w życie bohater­ki. Zarze­ka się dzi­ad­kowi, że gdy dorośnie, wymyśli sposób na przy­wróce­nie życia zmarłym. Dzi­adek mówi jej, że tylko Bud­da miał taki przepis. Jed­nym ze skład­ników była garść gor­czy­cy od oso­by, w rodzinie której nikt nie umarł. Wtedy dziew­czyn­ka pojęła, że odchodze­nie blis­kich to nasz wspól­ny los i gdy to zrozu­miemy, być może łatwiej będzie znieść ból z tym związany. Na koniec lek­tu­ry pojaw­ia się pociesza­ją­ca kon­cepc­ja, że utrzy­mu­je­my bliskość ze zmarły­mi poprzez dobrą pamięć o nich.

Po lek­turze (lub zami­ast niej) może­my zas­tanow­ić się wspól­nie z dzieć­mi, dlaczego śmierć nasza i naszych blis­kich wzbudza w nas stra­ch. Czy jest to spowodowane lękiem przed niez­nanym, niechę­cią do pozostaw­ienia wszys­tkiego za sobą, a może tylko instynk­tem samoza­chowaw­czym? Moż­na również zas­tanow­ić się, dlaczego ludzie, mimo że śmierć jest jedyną pewną rzeczą w naszym życiu, częs­to nie do koń­ca wierzą, że kiedyś też ich czeka.

Innym pytaniem filo­zoficznym jest, czy śmierć jest zawsze zła, czy niekiedy może być ulgą (może w przy­pad­ku osób nieuleczal­nie chorych i bard­zo cier­pią­cych)? Waż­na może również być roz­mowa o emoc­jach, które pojaw­ia­ją się, gdy ode­jdzie ktoś blis­ki, takich jak żal czy tęs­kno­ta. Jest to okaz­ja do zas­tanowienia się, dlaczego się smucimy czy płaczemy nad zmarły­mi lub nad sobą? I jak moż­na się z tym upo­rać?

Na ciekawe spo­jrze­nie może naprowadz­ić wyko­nanie z dzieck­iem ekspery­men­tu myślowego związanego z przemi­janiem. Załóżmy, że nasz przy­ja­ciel zranił nas przykrym słowem albo postęp­kiem i bard­zo się obrazil­iśmy. Dowiadu­je­my się wkrótce, że przy­ja­ciel ma zaawan­sowanego raka i nie zostało mu zbyt dużo cza­su. Czy nadal nasza złość na niego ma tę samą siłę, czy coś innego stało się ważne? Czy może­my przewidzieć, jak dużo cza­su jeszcze mamy do spędzenia z bliską nam osobą? Jak to wpły­wa na nasze postrze­ganie małostkowych nieporozu­mień?

Nieodłącznym ele­mentem rozmów o śmier­ci jest też pytanie dzieci, co dzieje się z nami, gdy już umrze­my. Do ciekawego wniosku doszła moja dziesię­ci­o­let­nia uczen­ni­ca, gdy roz­maw­iałyśmy o tym, jak różne religie pod­chodzą do życia po śmier­ci. Stwierdz­iła, że może każdy przeży­wa to, co dzieje się z nim po śmier­ci, w sposób, w jaki w to wierzył za życia.

Moż­na też przy okazji rozważyć, jak postrze­gana jest śmierć w różnych kul­tur­ach i jakie są tego kon­sek­wenc­je, porównu­jąc np. Świę­to Zmarłych pochodzące z kul­tu­ry słowiańskiej ze świętem Hal­loween pochodzą­cym z kul­tu­ry cel­ty­ck­iej.

Z pewnoś­cią filo­zoficz­na roz­mowa na tem­at śmier­ci poma­ga uchronić przed try­wial­i­zowaniem jej, jak ma to powszech­nie miejsce w pop­kul­turze. Może też spraw­ić, że nad­chodzą­cy czas przeży­je­my razem z dzieć­mi w głęb­szy sposób.


Doro­ta Monkiewicz-Cybul­s­ka – Absol­wen­t­ka filo­zofii teo­re­ty­cznej KUL oraz his­torii UMCS, nauczy­ciel­ka ety­ki w Szkole Pod­sta­wowej im. B. Chro­brego w Lublin­ie. Zain­tere­sowa­nia naukowe: dydak­ty­ka filo­zofii, ety­ka środowiskowa i bioe­ty­ka. Poza filo­zofią pasjonu­je ją taniec współczes­ny, który w wol­nych chwilach inten­sy­wnie upraw­ia.

 

Zaprasza­my do naszego dzi­ału Filo­zofia dla dzieci.

Najnowszy numer można nabyć od 3 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy