Artykuł Filozofia w szkole

Dorota Monkiewicz-Cybulska: Wola, wolność, odpowiedzialność – scenariusz lekcji dla klas VIVIII szkoły podstawowej

Najnowszy numer: Jak działa język?

Zapisz się do newslettera:

---

Filozofuj z nami w social media

Najnowszy numer można nabyć od 2 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2018 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj” 2017 nr 6 (18), s. 48–49. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku  PDF.


Cele

Uczniowie poz­na­ją dwa pod­sta­wowe stanowiska doty­czące wol­noś­ci woli.
Uczniowie poz­na­ją relac­je między wolą a wol­noś­cią.
Uczniowie rozu­mieją wpływ wol­nej woli na ocenę moral­ną czynów.
Uczniowie rozu­mieją, że wol­ność wiąże się z odpowiedzial­noś­cią.
Uczniowie wiedzą, że wolę moż­na świadomie ksz­tał­tować i rozwi­jać.

Materiały

Nota biograficz­na doty­czą­ca Vic­to­ra Fran­kla.

Metody i formy pracy

Czy­tanie tek­stu
Wgląd (intro­spekc­ja)
Burza mózgów
Dyskus­ja

Przebieg lekcji

Rozpoczy­namy od burzy mózgów, zada­jąc uczniom pyta­nia:
Co to jest wola?
Co to jest wol­ność?

Prosimy każdego z nich o dokończe­nie zdań:
Moją wolą jest…
Jestem wol­ny, gdy…

Następ­nie moderu­je­my dyskusję poprzez przykład­owe pyta­nia:

Wola

Czy każdy człowiek posi­a­da wolę?
Co oznacza sil­na wola?
Co oznacza dobra lub zła wola?
Czym jest wol­na wola?
Czy uczu­cia mogą wpłynąć na naszą wolę – chce­my tego, co lubimy, nie chce­my tego, czego nie lubimy?
Czy może­my wpłynąć swo­ją wolą na uczu­cia?

Wol­ność

Czy wol­ność to tylko brak ograniczeń –tzw. swo­bo­da?
Skąd się biorą nasze wybo­ry?
W jaki sposób pode­j­mu­je­my decyzję?
Czy tylko od naszej woli zależy, jakie dzi­ałanie pode­jmiemy?
Czy jeśli robimy coś świadomie, to już oznacza nasz włas­ny wybór? Przykład cięż­kich uza­leżnień.
Jeśli zostaniemy zma­nip­u­lowani reklamą do zakupu czegoś, czy to wciąż nasz wybór?
Czy nasze życie prze­b­ie­ga według z góry ustalonego sce­nar­iusza (deter­minizm), czy raczej rządzi w nim przy­padek (inde­ter­minizm)?
W jakim stop­niu sami decy­du­je­my o naszym życiu?
W jakim stop­niu to nasza gene­ty­ka daje nam pewne predys­pozy­c­je do dzi­ała­nia?

Odpowiedzial­ność moral­na

Co to znaczy być odpowiedzial­nym?
Dlaczego wol­ność wyboru jest istot­na przy oce­nie moral­nej czynów?
Czy oso­ba ze zły­mi wzor­ca­mi środowiskowy­mi jest wol­na w swoich wyb­o­rach, czy jest deter­mi­nowana i należy ją uspraw­iedli­wić, jeśli uczyni coś złego?

Ćwiczenie 1. Wolność a odpowiedzialność

Wprowadze­nie:

Rodz­ice zabra­ni­a­ją dziecku kierować samo­cho­dem, bo ma za mało doświad­czenia i umiejęt­noś­ci. Dziecko może to uznać za pewne ogranicze­nie jego wol­noś­ci. Z wiekiem jed­nak uzysku­je dostęp do takich czyn­noś­ci, ale bierze sam za siebie odpowiedzial­ność, tj. może już kierować samo­cho­dem, ale jeśli spowodu­je wypadek, poniesie tego pełne kon­sek­wenc­je, których nie poniósł­by jako dziecko.

Pytanie do klasy:

W jakich jeszcze sfer­ach życia wzrost wol­noś­ci wiąże się z odpowie­­dzialnością?
Przykład związków, pra­cy, zdrowia…

Ćwiczenie 2. Wolny wybór

Przy­tacza­my his­torię Vic­to­ra Fran­kla

Vic­tor Fran­kl był żydowskim psy­chi­a­trą i filo­zofem, który został uwięziony w obozie kon­cen­tra­cyjnym w cza­sie II wojny świa­towej. Wraz z inny­mi więź­ni­a­mi przeszedł tam niewyobrażalne cier­pi­enia. Jed­nak pewnego razu, gdy nagi i zzięb­nię­ty siedzi­ał samot­nie w celi, uświadomił sobie, że strażni­cy mogą mu ode­brać jedynie wol­ność zewnętrzną, np. zamknąć go na klucz. Nikt nato­mi­ast nie może mu ode­brać jego wol­noś­ci wewnętrznej – zdol­noś­ci decy­dowa­nia, jak się zachowa w danej sytu­acji, oraz tego, jak się będzie czuł – póki sam nie wyrazi na to zgody. Ta myśl w nim zakiełkowała i wkrótce Fran­kl zaczął rozwi­jać swo­je małe poczu­cie wol­noś­ci, by wkrótce mieć go nawet więcej niż strażni­cy, którzy go pil­nowali. Wik­tor Fran­kl stał się inspiracją dla innych więźniów w obozie kon­cen­tra­cyjnym, a nawet dla samych strażników. Po wyz­wole­niu z obozu kon­tyn­uował swą myśl i dzielił się z inny­mi odkryciem na tem­at wol­noś­ci.

My, którzy żyliśmy w obozach kon­cen­tra­cyjnych, pamię­tamy ludzi, którzy chodzili po barakach, pociesza­jąc innych, odd­a­jąc ostat­ni kawałek chle­ba. Być może było ich niewielu, ale są oni wystar­cza­ją­cym dowo­dem na to, że człowiekowi moż­na zabrać wszys­tko za wyjątkiem jed­nej rzeczy: ostat­niej z ludz­kich wol­noś­ci – wyboru swo­jej postawy w każdych okolicznoś­ci­ach, wyboru swo­jej dro­gi”.
V. Fran­kl

Pyta­nia do tek­stu:

Jak stać się wol­nym, będąc w więzie­niu?
Czy człowiek zawsze ma wybór ?
Dlaczego strażni­cy mogli czuć się bardziej zniewoleni niż ich więzień?
Jak rozu­miesz cytat: „ostat­ni wybór człowieka to wybór postawy”?

Ćwiczenie 3. Alternatywne postawy

Wskaż dwie różne postawy, gdy…
– jest się atakowanym;
– wygra się los na loterii;
– wskutek wypad­ku ule­ga się kalectwu;
– zna­j­du­je się dużą kwotę pieniędzy na uli­cy;
– zostanie się wul­gar­nie obrażonym;
– dosta­je się nagrodę za osiąg­nię­cia.

Ćwiczenie 4. Rozwijanie silnej woli

Dzie­limy klasę na dwie grupy. Pier­wsza z nich zgłasza pomysły na rozwi­janie sil­nej woli, dru­ga część klasy wskazu­je na czyn­ni­ki osłabi­a­jące siłę woli. Następ­nie klasa wspól­nie z nauczy­cielem próbu­je połączyć jed­no z drugim.
Przykład: Sil­ną wolę rozwi­ja się poprzez upraw­ian­ie biegów, a osłabia poprzez ciągłe ule­ga­nia pokusie pod­jada­nia słody­czy. Wniosek – moż­na zastąpić pod­jadanie sportem.


Doro­ta Monkiewicz-Cybul­s­ka – Absol­wen­t­ka filo­zofii teo­re­ty­cznej KUL oraz his­torii UMCS, nauczy­ciel­ka ety­ki w Szkole Pod­sta­wowej im. B. Chro­brego w Lublin­ie. Zain­tere­sowa­nia naukowe: dydak­ty­ka filo­zofii, ety­ka środowiskowa i bioe­ty­ka. Poza filo­zofią pasjonu­je ją taniec współczes­ny, który w wol­nych chwilach inten­sy­wnie upraw­ia.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­ka.

< Powrót do spisu treś­ci numeru.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

1 komentarz

Kliknij, aby skomentować

  • Okres o którym pisze autor­ka, pani Cybul­s­ka, to to początek kryzy­su doras­ta­nia uczniowskiego. Zaczy­nać się powinien z pomocą nauczy­cieli-poprzez rozwój myśle­nia poję­ciowego, którego finał zamy­ka się w pod­miotowych cechach ucz­nia: myśle­nie, poz­nanie, wola wyboru i sądze­nie o jego pod­miotowych wyb­o­rach. To cechy pod­miotowe ROZUMU każdego z nas… Ale konieczne jest jeszcze zrozu­mie­nie przez nauczy­ciela co znaczy poję­cie INTELIGENCJA ucz­nia- to jego umiejęt­ność korzys­ta­nia z narzędzi w jego otocze­niu; np kom­put­er- on może pełnić funkcję dla jego potrzeb poz­naw­czych albo powodować, że sta­je się on narzędziem zarządza­ją­cym uczniem i jego funkc­ja­mi pozbaw­iony­mi wartoś­ci wynika­ją­cych z jego ROZUMU, a przede wszys­tkim jego woli wyboru między obraza­mi kom­put­erowy­mi albo zain­tere­sowa­ni­a­mi poz­naw­czy­mi w obszarze myśle­nia poję­ciowego, to między­dyscy­pli­narne spo­jrze­nie na różne wieloz­naczne poję­cia dające możli­woś­ci roz­wo­ju akty­wnoś­ci poz­naw­czej ucz­nia. Ten pro­ces może trwać lata­mi i zależy on od niewygod­nych pytań staw­ianych przez nauczy­ciela, które wyma­ga­ją od ucz­nia wielkiej akty­wnoś­ci w myśle­niu, poz­naw­czej, sądze­niu o swo­jej wypowiedzi i woli wypowiada­nia się w rezulta­cie jego pod­miotowego myśle­nia. Rozum a inteligenc­ja to dwa różne światy; też dłu­gotr­wały rozwój pod­miotowy ucz­nia dzię­ki metodyce stosowanej przez nauczy­ciela. Ale ist­nieje też wielkie zagroże­nie gdy uczeń nie rozwi­ja zain­tere­sowań poz­naw­czych a zosta­je zewnętrznie sterowany przez otocze­nie, bez jego pod­miotowej odpowiedzial­noś­ci za swo­je wybo­ry dzi­ała­nia — myśle­nia, pod­porząd­kowywa­nia się tylko światu zewnętrzne­mu.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy