Artykuł Filozofia w szkole Scenariusze lekcji

Dorota Monkiewicz-Cybulska: Wola, wolność, odpowiedzialność – scenariusz lekcji dla klas VIVIII szkoły podstawowej

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2017 nr 6 (18), s. 48–49. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku  PDF.


Cele

Ucznio­wie pozna­ją dwa pod­sta­wo­we sta­no­wi­ska doty­czą­ce wol­no­ści woli.
Ucznio­wie pozna­ją rela­cje mię­dzy wolą a wol­no­ścią.
Ucznio­wie rozu­mie­ją wpływ wol­nej woli na oce­nę moral­ną czy­nów.
Ucznio­wie rozu­mie­ją, że wol­ność wią­że się z odpo­wie­dzial­no­ścią.
Ucznio­wie wie­dzą, że wolę moż­na świa­do­mie kształ­to­wać i roz­wi­jać.

Materiały

Nota bio­gra­ficz­na doty­czą­ca Vic­to­ra Fran­kla.

Metody i formy pracy

Czy­ta­nie tek­stu
Wgląd (intro­spek­cja)
Burza mózgów
Dys­ku­sja

Przebieg lekcji

Roz­po­czy­na­my od burzy mózgów, zada­jąc uczniom pyta­nia:
Co to jest wola?
Co to jest wol­ność?

Pro­si­my każ­de­go z nich o dokoń­cze­nie zdań:
Moją wolą jest…
Jestem wol­ny, gdy…

Następ­nie mode­ru­je­my dys­ku­sję poprzez przy­kła­do­we pyta­nia:

Wola

Czy każ­dy czło­wiek posia­da wolę?
Co ozna­cza sil­na wola?
Co ozna­cza dobra lub zła wola?
Czym jest wol­na wola?
Czy uczu­cia mogą wpły­nąć na naszą wolę – chce­my tego, co lubi­my, nie chce­my tego, cze­go nie lubi­my?
Czy może­my wpły­nąć swo­ją wolą na uczu­cia?

Wol­ność

Czy wol­ność to tyl­ko brak ogra­ni­czeń –tzw. swo­bo­da?
Skąd się bio­rą nasze wybo­ry?
W jaki spo­sób podej­mu­je­my decy­zję?
Czy tyl­ko od naszej woli zale­ży, jakie dzia­ła­nie podej­mie­my?
Czy jeśli robi­my coś świa­do­mie, to już ozna­cza nasz wła­sny wybór? Przy­kład cięż­kich uza­leż­nień.
Jeśli zosta­nie­my zma­ni­pu­lo­wa­ni rekla­mą do zaku­pu cze­goś, czy to wciąż nasz wybór?
Czy nasze życie prze­bie­ga według z góry usta­lo­ne­go sce­na­riu­sza (deter­mi­nizm), czy raczej rzą­dzi w nim przy­pa­dek (inde­ter­mi­nizm)?
W jakim stop­niu sami decy­du­je­my o naszym życiu?
W jakim stop­niu to nasza gene­ty­ka daje nam pew­ne pre­dys­po­zy­cje do dzia­ła­nia?

Odpo­wie­dzial­ność moral­na

Co to zna­czy być odpo­wie­dzial­nym?
Dla­cze­go wol­ność wybo­ru jest istot­na przy oce­nie moral­nej czy­nów?
Czy oso­ba ze zły­mi wzor­ca­mi śro­do­wi­sko­wy­mi jest wol­na w swo­ich wybo­rach, czy jest deter­mi­no­wa­na i nale­ży ją uspra­wie­dli­wić, jeśli uczy­ni coś złe­go?

Ćwiczenie 1. Wolność a odpowiedzialność

Wpro­wa­dze­nie:

Rodzi­ce zabra­nia­ją dziec­ku kie­ro­wać samo­cho­dem, bo ma za mało doświad­cze­nia i umie­jęt­no­ści. Dziec­ko może to uznać za pew­ne ogra­ni­cze­nie jego wol­no­ści. Z wie­kiem jed­nak uzy­sku­je dostęp do takich czyn­no­ści, ale bie­rze sam za sie­bie odpo­wie­dzial­ność, tj. może już kie­ro­wać samo­cho­dem, ale jeśli spo­wo­du­je wypa­dek, ponie­sie tego peł­ne kon­se­kwen­cje, któ­rych nie poniósł­by jako dziec­ko.

Pyta­nie do kla­sy:

W jakich jesz­cze sfe­rach życia wzrost wol­no­ści wią­że się z odpowie­­dzialnością?
Przy­kład związ­ków, pra­cy, zdro­wia…

Ćwiczenie 2. Wolny wybór

Przy­ta­cza­my histo­rię Vic­to­ra Fran­kla

Vic­tor Frankl był żydow­skim psy­chia­trą i filo­zo­fem, któ­ry został uwię­zio­ny w obo­zie kon­cen­tra­cyj­nym w cza­sie II woj­ny świa­to­wej. Wraz z inny­mi więź­nia­mi prze­szedł tam nie­wy­obra­żal­ne cier­pie­nia. Jed­nak pew­ne­go razu, gdy nagi i zzięb­nię­ty sie­dział samot­nie w celi, uświa­do­mił sobie, że straż­ni­cy mogą mu ode­brać jedy­nie wol­ność zewnętrz­ną, np. zamknąć go na klucz. Nikt nato­miast nie może mu ode­brać jego wol­no­ści wewnętrz­nej – zdol­no­ści decy­do­wa­nia, jak się zacho­wa w danej sytu­acji, oraz tego, jak się będzie czuł – póki sam nie wyra­zi na to zgo­dy. Ta myśl w nim zakieł­ko­wa­ła i wkrót­ce Frankl zaczął roz­wi­jać swo­je małe poczu­cie wol­no­ści, by wkrót­ce mieć go nawet wię­cej niż straż­ni­cy, któ­rzy go pil­no­wa­li. Wik­tor Frankl stał się inspi­ra­cją dla innych więź­niów w obo­zie kon­cen­tra­cyj­nym, a nawet dla samych straż­ni­ków. Po wyzwo­le­niu z obo­zu kon­ty­nu­ował swą myśl i dzie­lił się z inny­mi odkry­ciem na temat wol­no­ści.

My, któ­rzy żyli­śmy w obo­zach kon­cen­tra­cyj­nych, pamię­ta­my ludzi, któ­rzy cho­dzi­li po bara­kach, pocie­sza­jąc innych, odda­jąc ostat­ni kawa­łek chle­ba. Być może było ich nie­wie­lu, ale są oni wystar­cza­ją­cym dowo­dem na to, że czło­wie­ko­wi moż­na zabrać wszyst­ko za wyjąt­kiem jed­nej rze­czy: ostat­niej z ludz­kich wol­no­ści – wybo­ru swo­jej posta­wy w każ­dych oko­licz­no­ściach, wybo­ru swo­jej dro­gi”.
V. Frankl

Pyta­nia do tek­stu:

Jak stać się wol­nym, będąc w wię­zie­niu?
Czy czło­wiek zawsze ma wybór ?
Dla­cze­go straż­ni­cy mogli czuć się bar­dziej znie­wo­le­ni niż ich wię­zień?
Jak rozu­miesz cytat: „ostat­ni wybór czło­wie­ka to wybór posta­wy”?

Ćwiczenie 3. Alternatywne postawy

Wskaż dwie róż­ne posta­wy, gdy…
– jest się ata­ko­wa­nym;
– wygra się los na lote­rii;
– wsku­tek wypad­ku ule­ga się kalec­twu;
– znaj­du­je się dużą kwo­tę pie­nię­dzy na uli­cy;
– zosta­nie się wul­gar­nie obra­żo­nym;
– dosta­je się nagro­dę za osią­gnię­cia.

Ćwiczenie 4. Rozwijanie silnej woli

Dzie­li­my kla­sę na dwie gru­py. Pierw­sza z nich zgła­sza pomy­sły na roz­wi­ja­nie sil­nej woli, dru­ga część kla­sy wska­zu­je na czyn­ni­ki osła­bia­ją­ce siłę woli. Następ­nie kla­sa wspól­nie z nauczy­cie­lem pró­bu­je połą­czyć jed­no z dru­gim.
Przy­kład: Sil­ną wolę roz­wi­ja się poprzez upra­wia­nie bie­gów, a osła­bia poprzez cią­głe ule­ga­nia poku­sie pod­ja­da­nia sło­dy­czy. Wnio­sek – moż­na zastą­pić pod­ja­da­nie spor­tem.


PDF sce­na­riu­sza do pobra­nia


Doro­ta Mon­kie­wicz-Cybul­ska – Absol­went­ka filo­zo­fii teo­re­tycz­nej KUL oraz histo­rii UMCS, nauczy­ciel­ka ety­ki w Szko­le Pod­sta­wo­wej im. B. Chro­bre­go w Lubli­nie. Zain­te­re­so­wa­nia nauko­we: dydak­ty­ka filo­zo­fii, ety­ka śro­do­wi­sko­wa i bio­ety­ka. Poza filo­zo­fią pasjo­nu­je ją taniec współ­cze­sny, któ­ry w wol­nych chwi­lach inten­syw­nie upra­wia.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska.

< Powrót do spi­su tre­ści nume­ru.

Najnowszy numer można nabyć od 2 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

1 komentarz

Kliknij, aby skomentować

  • Okres o któ­rym pisze autor­ka, pani Cybul­ska, to to począ­tek kry­zy­su dora­sta­nia uczniow­skie­go. Zaczy­nać się powi­nien z pomo­cą nauczy­cie­li-poprzez roz­wój myśle­nia poję­cio­we­go, któ­re­go finał zamy­ka się w pod­mio­to­wych cechach ucznia: myśle­nie, pozna­nie, wola wybo­ru i sądze­nie o jego pod­mio­to­wych wybo­rach. To cechy pod­mio­to­we ROZUMU każ­de­go z nas… Ale koniecz­ne jest jesz­cze zro­zu­mie­nie przez nauczy­cie­la co zna­czy poję­cie INTELIGENCJA ucznia- to jego umie­jęt­ność korzy­sta­nia z narzę­dzi w jego oto­cze­niu; np kom­pu­ter- on może peł­nić funk­cję dla jego potrzeb poznaw­czych albo powo­do­wać, że sta­je się on narzę­dziem zarzą­dza­ją­cym uczniem i jego funk­cja­mi pozba­wio­ny­mi war­to­ści wyni­ka­ją­cych z jego ROZUMU, a przede wszyst­kim jego woli wybo­ru mię­dzy obra­za­mi kom­pu­te­ro­wy­mi albo zain­te­re­so­wa­nia­mi poznaw­czy­mi w obsza­rze myśle­nia poję­cio­we­go, to mię­dzy­dy­scy­pli­nar­ne spoj­rze­nie na róż­ne wie­lo­znacz­ne poję­cia dają­ce moż­li­wo­ści roz­wo­ju aktyw­no­ści poznaw­czej ucznia. Ten pro­ces może trwać lata­mi i zale­ży on od nie­wy­god­nych pytań sta­wia­nych przez nauczy­cie­la, któ­re wyma­ga­ją od ucznia wiel­kiej aktyw­no­ści w myśle­niu, poznaw­czej, sądze­niu o swo­jej wypo­wie­dzi i woli wypo­wia­da­nia się w rezul­ta­cie jego pod­mio­to­we­go myśle­nia. Rozum a inte­li­gen­cja to dwa róż­ne świa­ty; też dłu­go­trwa­ły roz­wój pod­mio­to­wy ucznia dzię­ki meto­dy­ce sto­so­wa­nej przez nauczy­cie­la. Ale ist­nie­je też wiel­kie zagro­że­nie gdy uczeń nie roz­wi­ja zain­te­re­so­wań poznaw­czych a zosta­je zewnętrz­nie ste­ro­wa­ny przez oto­cze­nie, bez jego pod­mio­to­wej odpo­wie­dzial­no­ści za swo­je wybo­ry dzia­ła­nia — myśle­nia, pod­po­rząd­ko­wy­wa­nia się tyl­ko świa­tu zewnętrz­ne­mu.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy