Artykuł

Filip Kobiela: Filozof wbrew woli. Kalendarium życia i twórczości filozoficznej Stanisława Lema

Zarówno życie, jak i twórczość Stanisława Lema wciąż są przedmiotem badań, które mogą przynieść wiele ciekawych odkryć. Źródłem trudności w badaniu biografii Lema jest fakt, że był Polakiem żydowskiego pochodzenia, który zacierał ślady tegoż pochodzenia oraz swoich doświadczeń okupacyjnych. Natomiast trudność w badaniu filozoficznych aspektów jego twórczości jest spowodowana między innymi rozproszeniem tego rodzaju wątków w tekstach o bardzo różnorodnej treści i formie. Tematy filozoficzne obecne są nie tylko w eseistyce i publicystyce Lema, ale też w jego beletrystyce – zarówno fantastycznej, jak i realistycznej.

Tekst ukazał się w „Filozofuj!” 2021 nr 5 (41), s. 71–73. W pełnej wersji graficznej jest dostępny w pliku PDF.


12 września (lub 13 września) 1921 – Stanisław Herman Lem przychodzi na świat we Lwowie. Jego rodzicami są Sabina Wollner oraz Samuel Lehm (później Lem), lekarz laryngolog o zainteresowaniach literackich. Niektóre wątki dzieciństwa Lema staną się później kanwą jego quasi-autobiograficznej książki Wysoki zamek.
1931 – od tego roku Lem uczęszcza do II Państwowego Gimnazjum im. ­Karola Szajnochy we Lwowie, gdzie w 1939 r. zdaje maturę. Ciekawostką jest, że matematyki uczy go Roman Ingarden.
1940 – Lem rozpoczyna studia we Lwowskim Instytucie Medycznym, które przerywa w roku 1941, wznawia je tamże w roku 1944, a następnie od roku 1946 kontynuuje na Wydziale Medycyny UJ. W roku 1948 otrzymuje absolutorium, bez uzyskania dyplomu.
1941 – z uwagi na swoje żydowskie pochodzenie Lem zmuszony jest do ukrywania się w czasie okupacji hitlerowskiej pod fałszywym nazwiskiem. Okres okupacji odciska silne piętno na twórczości Lema, w tym zwłaszcza na jego refleksji antropologicznej, w dużej mierze dotyczącej problemu zła. Wraz z końcem okupacji kończy się lwowski okres życia Lema. Pisarz wyjeżdża do Krakowa, w którym spędzi, z wyłączeniem pobytu w Berlinie i w Wiedniu w latach 1982–1988, resztę życia.
1950 – pisarz pracuje na stanowisku młodszego asystenta w Konwersatorium Naukoznawczym prowadzonym przez dr. psychologii Mieczysława Choynowskiego (1909–2001). Lem pasjonuje się nauką, zwłaszcza biologią i cybernetyką, zajmuje go przyszły rozwój oraz wpływ nauki i techniki na społeczeństwo. Wiele lat później określi przedmiot swojej refleksji jako „filozofię przyszłości”.
1953 – Lem bierze ślub z Barbarą Leśniak, studentką medycyny, później lekarzem radiologiem.
1957 – ukazują się Dialogi – inspirowane cybernetyką rozważania z zakresu między innymi filozofii umysłu oraz filozofii społeczeństwa i polityki. W Dialogu VIII formułuje tezę o niestabilności ustroju socjalistycznego.
1960 – ukazuje się opowiadanie Dziwne skrzynie profesora Corcorana. Z dzienników gwiezdnych Ijona Tichego, w którym Lem antycypuje argument Hilarego Putnama „mózgi w naczyniu”.
1964 – ukazuje się Summa techno­logiae, wizjonerskie dzieło z pogranicza futurologii, w którym Lem rozważa różne rodzaje ewolucji oraz antycypuje m.in. rzeczywistość wirtualną (pod nazwą „fantomatyka”) oraz trans­humanizm (pod nazwą „autoewolucja”). Leszek Kołakowski uznaje ją w swojej recenzji za znakomitą rozprawę z zakresu filozofii techniki, polemizuje jednak z przypisywaną Lemowi tezą, że wszystkie ludzkie problemy zasadniczo dają się rozwiązać metodami nauki i techniki:

Lem mimo woli albo wbrew woli pasował siebie na filozofa, albowiem na przekór oświadczeniom, które zdają się potwierdzać jego wiarę w nieograniczoną moc rozwiązań technologicznych, ujawnia co krok dylematy nieuchronnie wymagające decyzji zasadniczo pozbawionych racji techno­logicznych (Kołakowski 1989, s. 50).

Lem przyjmuje niektóre punkty krytyki Kołakowskiego, z niektórymi jednak się nie zgadza i po latach powraca do polemiki z Kołakowskim.
1964 – w siedzibie „Studiów Filozoficznych” odbywa się dyskusja nad Summą technologiae, w której udział biorą: Józef Hurwic, Wacław Mejbaum, Helena Eilstein, Andrzej Bednarczyk, Władysław Krajewski. Lem kontynuuje współpracę ze „Studiami Filozoficznymi”, uczestnicząc w dyskusji nad książką Leszka Kołakowskiego Filozofia pozytywistyczna – od Hume’a do Koła Wiedeńskiego oraz publikując na łamach tego czasopisma w 1967 r. artykuł Etyka technologii i technologia etyki oraz w 1968 r. artykuł Biologia i wartości. Zostaną one później dołączone do rozszerzonego wydania Dialogów.
14 marca 1968 – rodzi się jedyny syn Stanisława Lema, Tomasz. Swoje wspomnienia z dzieciństwa przedstawił on w opublikowanej w 2009 r. książce Awantury na tle powszechnego ciążenia.
1968 – ukazuje się Filozofia przypadku, dzieło poświęcone teorii i filozofii literatury, w którym Lem polemizuje m.in. z teorią dzieła literackiego Romana Ingardena. W 1971 r. na łamach „Pamiętnika Literackiego” w dyskusji nad nią udział biorą, oprócz samego Lema, Janusz Sławiński, Kazimierz Bartoszyński, Henryk Markiewicz.
1969 – na łamach czasopisma „Znak” ukazuje się artykuł Lema Wizja filozofa na krze (fragment na s. 65 tego numeru) dotyczący perspektyw filozofii i futurologii oraz ich relacji, a także dotycząca go dyskusja z udziałem autora i innych dyskutantów.
1970 – ukazuje się Fantastyka i futuro­logia, zawierająca krytyczny przegląd literatury SF w kontekście futurologicznym oraz filozoficznym.
1971 – opublikowana zostaje Doskonała próżnia, a dwa lata później Wielkość urojona. Są to zbiory fikcyjnych recenzji i przedmów; podobny charakter mają też Prowokacja (1984) i Biblioteka XXI wieku (1986). Utwory zawarte w tych tomach zawierają wiele refleksji filozoficznych Lema na takie tematy jak ewolucja, przypadek, zło czy Holocaust. Na szczególną uwagę zasługuje esej filozoficzny Golem XIV, którego rozwinięta wersja została opublikowana osobno w 1981 r. Przedstawia on dwa wykłady superinteligentnego komputera dotyczące m.in. problematyki rozumu i jego miejsca w przyrodzie.
1973–1974 – Lem wykłada w Instytucie Filozofii UJ; w korespondencji notuje:

Ja za parę tygodni już kończę II semestr wykładów na wydziale filozofii UJ u profesora Kuderowicza – «podstawy futurologii». Zaproponowano mi tam niespodzianie, abym im przedłożył «Summę» lub «Filozofię Przypadku» jako… pracę doktorską i oni by mnie doktoryzowali na jej podstawie. Myślę, że jednak nie pójdę na tę propozycję, chociaż bardzo zacnie została pomyślana, bo i co mi dlaboga po doktorskim tytule? (Z listu Stanisława Lema do Jerzego Wróblewskiego, 18.03.1975).

1981 – Lem otrzymuje doktorat honorowy Politechniki Wrocławskiej. Później otrzymuje jeszcze doktoraty honorowe Uniwersytetu Opolskiego (1997), Uniwersytetu Jagiellońskiego (1998), Lwowskiego Państwowego Uniwersytetu Medycznego (1988) oraz Uniwersytetu w Bielefeld (2003).
1981 – ukazuje się antologia The Mind’s I: Phantasies and reflections on mind and soul pod red. Daniela C. Denetta i Douglasa R. Hofstadtera zawierająca trzy teksty Lema (dwa fragmenty Cyberiady oraz Non serviam) dotyczące problematyki jaźni i umysłu.
1981 – Lem bierze udział w sympozjum poświęconym analizie hipotetycznych konstrukcji obecnych w jego twórczości (Informations- und Kommunikationsstrukturen der Zukunft. Bericht anlässlich eines Workshop mit Stanislaw Lem – München: Wilhelm Fink Verlag, 1983).
1982 – ukazuje się Wizja lokalna, powieść zawierająca między innymi fikcyjny dialog filozoficzny pomiędzy Bertrandem Russellem, Karlem Popperem i Paulem Feyerabendem, oraz rozważania dotyczące etykosfery, jednego z najbardziej interesujących eksperymentów myślowych Lema (zob. art. A. Groblera, Ulepszyć ludzką naturę? ze s. 56–58 tego numeru).
1986 – ukazują się Rozmowy ze Stanisławem Lemem S. Beresia, obszerny wywiad będący ważnym źródłem wiadomości o zainteresowaniach i przemyśleniach filozoficznych Lema.
1988 – w tym roku Lem zaprzestaje tworzenia beletrystyki, pozostaje jednak aktywny na gruncie eseju i publicystyki, czego wyrazem są liczne tomy, m.in. Tajemnica chińskiego pokoju (1996), Bomba megabitowa (1999), Sex Wars (1996), Okamgnienie (2000), Dylematy (2003).
1988 – w ramach interdyscyplinarnego sympozjum „Teoria systemów i wiedza o literaturze” na Uniwersytecie Wiedeńskim Lem wykłada „empiryczną teorię dzieła literackiego”. Na tej podstawie w 1988 r. ukazuje się drugie, poprawione wydanie Filozofii przypadku.
1992 – w paradokumentalnym filmie Moment w reżyserii Macieja Wojtyszki Lem wypowiada się, m.in. obok Józefa Tischnera, na temat problematyki przypadku.
1995 – ukazuje się wywiad z Lemem przeprowadzony przez niemieckich filozofów: Der ganze Kram der Philosophie. Ein Gespräch mit Stanislaw Lem, przedrukowany później w książce Einladung zum Denken – Ein kleiner Streifzug durch die Analytische Philosophie. 14 Gespräche mit Philosophen; Wien: Hölder-Pichler-Tempsky 1998.
1995 – Monachijska Akademia Trzeciego Tysiąclecia zaprasza Lema do udziału w konferencji „Mind Revolution: Schnittstelle Gehirn-Computer”. Lem nie bierze w niej udziału, jednak nadsyła tekst Unsaubere Schnittstelle Mensch/Maschine, opublikowany w: C. Maar, E. Pöppel, T. Christaller (eds.), Die Technik auf dem Weg zur Seele: Forschungen an der Schnittstelle Gehirn/Computer, Reinbek bei Hamburg: Rowohlt Verlag, 1996.
1999 – Lem bierze udział w odbywającym się w Krakowie 11th International Congress of Logic, Methodology and Philosophy of Science, wygłaszając odczyt O przyszłości nauki.
2005 – w jednym z ostatnich wywiadów na pytanie, czy jest pisarzem, filozofem czy też naukowcem, Lem odpowiada:

Jako pisarz bardzo się starałem. Filozofem nie jestem, a jeśli tak, to wbrew woli. Naukowcem nie jestem na pewno (Grossmann 2015).

27 marca 2006 – Stanisław Lem umiera w Krakowie. Zostaje pochowany na Cmentarzu Salwatorskim; na grobie bez krzyża, zgodnie z życzeniem zmarłego, widnieje napis: Feci, quod potui, faciant meliora potentes [zrobiłem, co należało, inni niech zrobią lepiej].


Filip Kobiela – doktor filozofii, adiunkt w Zakładzie Filozofii AWF w Krakowie, członek zarządu Krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Filozoficznego. Zajmuje się ontologią, epistemologią i filozofią gier, wykorzystując dokonania tradycji fenomenologicznej i analitycznej. W swoich badaniach stara się między innymi kontynuować rozważania polskich filozofów XX wieku, w tym zwłaszcza Romana Ingardena oraz Stanisława Lema. Jest pomysłodawcą i współredaktorem antologii Filozoficzny Lem, która wkrótce ukaże się drukiem.

Tekst jest dostępny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 Polska.
W pełnej wersji graficznej jest dostępny w pliku PDF.

< Powrót do spisu treści numeru.

Ilustracja: Stanisław Lem, 1972, Getynga; copyright © by Tomasz Lem, za: www.roklema.pl.

Najnowszy numer można nabyć od 2 listopada w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy