Etyka Filozofia w szkole

Ilona Starosta: Zagraj w to jeszcze raz

Kiedy uczniowie mają już za sobą omawianie różnego rodzaju tekstów literackich na temat II wojny światowej, a w ich głowach utrwaliło się przekonanie, że Alek, Rudy i Zośka to wspaniali Polacy, przychodzi czas na rodzaj refleksji uwzględniający inną perspektywę.

Zacznę od wąt­ku oso­bi­ste­go: nie jestem gracz­ką. Gry kom­pu­te­ro­we są dla mnie prze­strze­nią nie­zna­ną. Pra­cu­ję raczej z tek­sta­mi lite­rac­ki­mi czy filo­zo­ficz­ny­mi. Gra­ją za to moi ucznio­wie. Nie wiem, ile z czy­ta­ją­cych osób może pod­pi­sać się pod tym wyzna­niem? Ilu nauczy­cie­li to bywal­cy uni­wer­sum gier kom­pu­te­ro­wych? Nie cho­dzi jed­nak o to, by two­rzyć quasi pamięt­nik z życia nauczy­cie­la, chcę poka­zać, że wpro­wa­dze­nie gry kom­pu­te­ro­wej na zaję­cia z ety­ki nie sta­no­wi więk­szej trudności. 

Od stycz­nia ja i moi ucznio­wie z Zespo­łu Szkół Komu­ni­ka­cji w Pozna­niu zamie­ni­li­śmy na pewien czas tek­sty lite­rac­kie na grę. Pozwa­la nam na to pod­sta­wa pro­gra­mo­wa, moż­na wyko­rzy­sty­wać „poję­cia dys­kur­su etycz­ne­go do ana­li­zo­wa­nia prze­żyć, dzia­łań i postaw boha­te­rów powie­ści, opo­wia­dań, fil­mów, spek­ta­kli teatral­nych, gier kom­pu­te­ro­wych” [pod­kre­śle­nie wła­sne]. Kie­dy ucznio­wie mają już za sobą oma­wia­nie róż­ne­go rodza­ju tek­stów lite­rac­kich na temat II woj­ny świa­to­wej, reflek­sję na temat boha­ter­stwa, tchó­rzo­stwa, odwa­gi w sytu­acjach skraj­nych; gdy odby­li już roz­licz­ne dys­ku­sje na temat sen­sow­no­ści wybu­chu powsta­nia war­szaw­skie­go, a w ich gło­wach utrwa­li­ło się prze­ko­na­nie, że Alek, Rudy i Zoś­ka to wspa­nia­li Pola­cy, przy­cho­dzi czas na rodzaj reflek­sji uwzględ­nia­ją­cy inną perspektywę. 

Gra „This War of Mine” swą fabu­łę ogni­sku­je wokół funk­cjo­no­wa­nia cywi­lów w oblę­żo­nym mie­ście. Gra­cze funk­cjo­nu­ją w zespo­łach 3–4 oso­bo­wych, muszą pora­dzić sobie z bra­kiem zaopa­trze­nia, leków i zagro­że­niem. W cią­gu dnia spę­dza­ją czas w domu, nocą jed­na oso­ba z zespo­łu wyru­sza na poszu­ki­wa­nie potrzeb­nych im mate­ria­łów. Wte­dy poja­wia się naj­wię­cej wyzwań.

This War of Mine” na zaję­ciach etyki

Nasze dzia­ła­nia podzie­li­łam na trzy eta­py: gra, reflek­sja w for­mie pisem­nej, roz­mo­wy w cza­sie zajęć. Notat­ki, któ­re robi­li­śmy, gra­jąc, pozwa­la­ły póź­niej na ana­li­zę sytu­acji i podej­mo­wa­nych w grze dzia­łań. Ucznio­wie mie­li zano­to­wać infor­ma­cje o posta­ciach, któ­re poja­wia­ją się w grup­ce boha­te­rów, z któ­ry­mi roz­po­czy­na­ło się roz­gryw­kę. To dawa­ło nam w cza­sie dal­szych zajęć punkt wyj­ścia do roz­mo­wy o tym, na ile oso­bi­ste pre­dys­po­zy­cje czy umie­jęt­no­ści uła­twia­ją bądź utrud­nia­ją prze­trwa­nie. Uczniów wycho­wa­nych w kul­cie „efek­tow­ne­go szty­chu”, boha­ter­skiej ofia­ry z życia odda­wa­nej za wol­ność ojczy­zny, zaska­ki­wa­ły takie kwe­stie jak potrze­by pala­cza czy oso­by uza­leż­nio­nej od kofe­iny. Nie­kie­dy już na tym eta­pie gra­cze musie­li podej­mo­wać decy­zje o tym, komu przy­dzie­lić poszcze­gól­ne zada­nia, aby roz­wią­za­nia były opty­mal­ne. Istot­ne jest, by ucznio­wie zapi­sy­wa­li też infor­ma­cje na temat emo­cji poja­wia­ją­cych się w cza­sie wyzwań sta­wia­nych w grze. Zaan­ga­żo­wa­nie gra­cza moż­na wyko­rzy­stać póź­niej jako moty­wa­cję do dys­ku­sji pod­su­mo­wu­ją­cych jego działania. 

Pyta­nia etyczne

Naj­cie­kaw­szy­mi z punk­tu widze­nia pro­wa­dzą­ce­go zaję­cia ety­ki są sytu­acje, gdy uczest­ni­cy muszą podej­mo­wać róż­ne­go rodza­ju decy­zje (przede wszyst­kim wybie­ra­jąc się nocą w poszu­ki­wa­niu zaso­bów): czy powi­nie­nem pomóc gwał­co­nej kobie­cie, gdy jed­no­cze­śnie nara­żam sie­bie na nie­bez­pie­czeń­stwo; czy mogę okraść sta­rusz­ków, z kim i kie­dy mam podzie­lić się leka­mi, co zro­bić z kobie­tą w cią­ży, któ­ra raczej nie zwięk­sza szans gru­py na prze­trwa­nie, czy podzie­lić się jedze­niem z bez­dom­nym. Sytu­acje opi­sa­ne przez uczniów umoż­li­wia­ły roz­wa­że­nie wie­lu kwe­stii. Roz­po­czę­li­śmy zaję­cia od dys­ku­sji o tym, czy duży wpływ na poja­wia­ją­ce się w grze emo­cje ma rela­cja cywil ver­sus żoł­nierz; jakie są zale­ty i wady tego uję­cia. Waż­ne było dla nas zesta­wie­nie tego z kul­tu­ro­wy­mi repre­zen­ta­cja­mi przede wszyst­kim postaw żoł­nie­rzy. Kolej­ną kwe­stią było zagad­nie­nie war­to­ści bio­lo­gicz­nych i war­to­ści ducho­wych; tego, na któ­re z nich się decy­du­je­my w zależ­no­ści od sytu­acji. Roz­wa­ża­li­śmy też jaką rolę w podej­mo­wa­niu decy­zji mają emo­cje; zasta­na­wia­li­śmy się kogo i cze­go bali­śmy się w sytu­acjach wojen­nych; ana­li­zo­wa­li­śmy też oko­licz­no­ści, w jakich dopusz­cza­li­śmy jako gra­cze do poja­wie­nia się prze­mo­cy. Moż­na też wyko­rzy­stać kate­go­rię przy­pad­ko­we­go świad­ka, oso­by, któ­ra nie uczest­ni­czy w zda­rze­niu, jed­nak wie o sytu­acji zagro­że­nia czy­je­goś życia bądź god­no­ści i porów­nać sytu­acje poja­wia­ją­ce się w grze z pozna­ny­mi wcze­śniej przez uczniów w róż­no­rod­nych tek­stach kultury. 

Co zna­czy „wygrać”?

Na koniec trze­ba było zadać sobie pyta­nie, jak rozu­mieć wygra­ną w grze „This War of Mine”. Prze­trwać, prze­żyć, mieć jak naj­mniej wyrzu­tów sumie­nia – to odpo­wie­dzi uczniów, któ­re poja­wia­ły się naj­czę­ściej. Wąt­kiem, jaki moż­na poru­szyć w tej sytu­acji, jest kathar­sis. Ta kate­go­ria opi­sa­na przez Ary­sto­te­le­sa w Poety­ce, wią­żą­ca się z pobu­dza­niem widza do prze­ży­wa­nia lito­ści i trwo­gi w cza­sie oglą­da­nia tra­ge­dii, nabie­ra w kon­tek­ście gry kom­pu­te­ro­wej nowych zna­czeń, ponie­waż łączy­my w tej sytu­acji dwie role: jeste­śmy kre­ato­ra­mi wyda­rzeń poprzez swo­je dzia­ła­nia, ale też ich uczest­ni­ka­mi. Zaan­ga­żo­wa­nie emo­cjo­nal­ne to według mnie czyn­nik istot­ny w dzia­ła­niach edu­ka­cyj­nych. W „This War of Mine” ten wątek funk­cjo­nu­je dwu­płasz­czy­zno­wo: gdy boha­ter popeł­ni jakiś czyn, któ­ry jest sprzecz­ny z jego zasa­da­mi moral­ny­mi, wyłą­cza się w pewien spo­sób z aktyw­no­ści życio­wych: pła­cze, roz­my­śla, jest zasmu­co­ny; nie trosz­czy się wte­dy o prze­trwa­nie gru­py. Poza tym gra­cze podej­mu­jąc róż­ne­go rodza­ju dzia­ła­nia, rów­nież mie­rzą się ze stra­chem, poczu­ciem zagro­że­nia czy zło­ścią. Cza­sem decy­zje ich zaska­ku­ją: są zdol­ni do czy­nów, jakich by się po sobie nie spo­dzie­wa­li – zarów­no dobrych, jak i złych.

Tyle o sobie wie­my, ile nas sprawdzono”.

Woj­na jest dotkli­wa. Wię­cej w niej cier­pie­nia, stra­chu czy wąt­pli­wo­ści niż boha­ter­stwa. Funk­cjo­no­wa­nie cywi­lów w cza­sie dzia­łań wojen­nych zysku­je nowy obraz: trze­ba zadbać o jedze­nie, nie ma leków, doskwie­ra­ją nam trud­ne warun­ki byto­we. Tu poja­wia­ją się pyta­nia o dzia­ła­nie i zanie­cha­nie; o sza­cu­nek wobec dru­gie­go czło­wie­ka; o to, czy ist­nie­ją war­to­ści abso­lut­ne, czy raczej wszyst­ko jest rela­tyw­ne i zale­ży od sze­ro­ko poj­mo­wa­nych oko­licz­no­ści; co jest czy­nem super­ero­ga­cyj­nym. Przede wszyst­kim jed­nak „This War of Mine” wymu­sza odpo­wiedź na pyta­nie: co to zna­czy być człowiekiem. 

 

War­to doczytać:

J. Hołów­ka, Ety­ka w dzia­ła­niu, War­sza­wa 2001 (rozdz. Ety­ka poli­tycz­na)

M. Wal­zer, Woj­ny spra­wie­dli­we i nie­spra­wie­dli­we: roz­wa­ża­nia natu­ry moral­nej z uwzględ­nie­niem przy­kła­dów histo­rycz­nych, tł. M. Szczu­biał­ka, War­sza­wa 2010.


Ilo­na Sta­ro­sta – dr n. huma­ni­stycz­nych, nauczy­ciel­ka języ­ka pol­skie­go i ety­ki w Zespo­le Szkół Komu­ni­ka­cji w Pozna­niu; egza­mi­na­tor­ka OKE; juror­ka Komi­te­tu Okrę­go­we­go Olim­pia­dy Lite­ra­tu­ry i Języ­ka Pol­skie­go; pro­wa­dzi w mediach spo­łecz­no­ścio­wych stro­nę „Czy­tel­nicz­ka przy tabli­cy”; entu­zjast­ka lite­ra­tu­ry, roz­mo­wy i eksperymentów.

Najnowszy numer można nabyć od 1 marca w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

1 komentarz

Kliknij, aby skomentować

  • Do filo­zo­fo­wa­nia i gra­nia pole­cam Detro­it: beco­me human — gra poru­sza napraw­dę wie­le zagd­nień filo­zo­ficz­nych, od egzy­sten­cjal­nych (np. isto­ta czło­wie­czeń­stwa, róznic mie­dzy­swia­tem ozy­wio­nym i nie­ozy­wio­nym), przez bio­etycz­ne (andro­idy i ich rola dla czło­wie­ka, w tym emo­cjo­nal­na), po socjo­lo­gicz­ne (spo­sób wpro­wa­dza­nia zmian, emo­cje grup). Gra pole­ga dosłow­nie na podej­mo­wa­niu decy­zji — ety­ka jest w samym cen­trum świet­ne­go game­playu. Po usta­wie­niu łatwe­go try­bu grę od stro­ny zrecz­no­ścio­wej może przejść każ­dy — dużo łatwiej­sza niż This War of Mine. 

    Bar­dzo mnie cie­szy, że szko­ła potra­fi sie otwo­rzyć (choć tro­chę) na rze­czy­wi­stośc i sta­ra się roz­ma­wiac z ucznia­mi bliż­szym im języ­kiem. Im star­szy jestem tym kry­tycz­niej postrze­gam edu­ka­cję któ­rą ode­bra­łem. Trzy­mam kciu­ki za sku­tecz­ną naukę myślenia 🙂

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy