Artykuł Logika Popularyzacja

Jakub Jernajczyk: Motyl Lorenza

Czy chaos może wyłaniać się z porządku? Czy procesy deterministyczne mogą rozwijać się w sposób przypadkowy?

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2019 nr 3 (27), s. 43. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Na takie pyta­nia odpo­wia­da mate­ma­tycz­na teo­ria cha­osu. Opi­su­je ona zja­wi­ska, w któ­rych drob­na zmia­na warun­ków począt­ko­wych po pew­nym cza­sie powo­du­je znacz­ne róż­ni­ce w zacho­wa­niu całe­go ukła­du. Jeśli zatem nie zna­my dokład­nych warun­ków począt­ko­wych, przy­szłe zacho­wa­nia takie­go ukła­du będą z naszej per­spek­ty­wy wyglą­da­ły na przy­pad­ko­we, choć w rze­czy­wi­sto­ści będą one w peł­ni zdeterminowane.

Teo­ria cha­osu deter­mi­ni­stycz­ne­go roz­wi­nę­ła się w latach 60. XX w. za spra­wą Edwar­da Loren­za, w ramach badań nad pro­gno­zo­wa­niem pogo­dy. Isto­tę tej teo­rii ujmu­je meta­fo­rycz­nie tzw. efekt moty­la: trze­pot moty­lich skrzy­deł w jed­nej czę­ści glo­bu po pew­nym cza­sie spo­wo­do­wać może tor­na­do w odle­głym miej­scu. Wybór zwie­rzę­ce­go boha­te­ra owej meta­fo­ry nie jest zapew­ne przy­pad­ko­wy, bowiem dwu­wy­mia­ro­wy wykres klu­czo­we­go dla badań Loren­za obiek­tu – tzw. atrak­to­ra Loren­za – wyraź­nie przy­po­mi­na swym kształ­tem skrzy­dła motyla.

Cho­ciaż teo­ria cha­osu wyro­sła na grun­cie badań przy­rod­ni­czych, ma ona istot­ne odnie­sie­nia filo­zo­ficz­ne. W naj­bar­dziej ogól­nym uję­ciu obser­wa­cja, że w zło­żo­nych ukła­dach drob­ne róż­ni­ce począt­ko­we mogą skut­ko­wać poważ­ny­mi zmia­na­mi, poma­ga zro­zu­mieć isto­tę wie­lu pro­ce­sów spo­łecz­nych, ana­li­zo­wa­nych w ramach ety­ki, poli­ty­ki, filo­zo­fii kul­tu­ry czy estetyki.

W bar­dziej ści­słym podej­ściu, w obsza­rze kosmo­lo­gii, teo­ria cha­osu pozwa­la wyja­śniać, w jaki spo­sób w ukła­dzie zde­ter­mi­no­wa­nym – za jaki część uczo­nych skłon­na jest uzna­wać wszech­świat – moż­li­we są zja­wi­ska przypadkowe.


Jakub Jer­naj­czyk – Mate­ma­tyk, arty­sta wizu­al­ny, popu­la­ry­za­tor nauki; adiunkt na Wydzia­le Gra­fi­ki i Sztu­ki Mediów na Wro­cław­skiej ASP. Stro­na auto­ra: www.grapik.pl

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska.

< Powrót do spi­su tre­ści nume­ru.

 

Najnowszy numer można nabyć od 1 lipca w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy