Artykuł Logika Popularyzacja

Jakub Jernajczyk: Motyl Lorenza

Czy chaos może wyłaniać się z porządku? Czy procesy deterministyczne mogą rozwijać się w sposób przypadkowy?

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj” 2019 nr 3 (27), s. 43. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.


Na takie pyta­nia odpowia­da matem­aty­cz­na teo­ria chao­su. Opisu­je ona zjawiska, w których drob­na zmi­ana warunk­ów początkowych po pewnym cza­sie powodu­je znaczne różnice w zachowa­niu całego układu. Jeśli zatem nie znamy dokład­nych warunk­ów początkowych, przyszłe zachowa­nia takiego układu będą z naszej per­spek­ty­wy wyglą­dały na przy­pad­kowe, choć w rzeczy­wis­toś­ci będą one w pełni zde­ter­mi­nowane.

Teo­ria chao­su deter­min­isty­cznego rozwinęła się w lat­ach 60. XX w. za sprawą Edwar­da Loren­za, w ramach badań nad prog­no­zowaniem pogody. Istotę tej teorii ujmu­je metaforycznie tzw. efekt moty­la: trzepot motylich skrzy­deł w jed­nej częś­ci globu po pewnym cza­sie spowodować może tor­na­do w odległym miejs­cu. Wybór zwierzęcego bohat­era owej metafory nie jest zapewne przy­pad­kowy, bowiem dwuwymi­arowy wykres kluc­zowego dla badań Loren­za obiek­tu – tzw. atrak­to­ra Loren­za – wyraźnie przy­pom­i­na swym ksz­tałtem skrzy­dła moty­la.

Cho­ci­aż teo­ria chao­su wyrosła na grun­cie badań przy­rod­niczych, ma ona istotne odniesienia filo­zoficzne. W najbardziej ogól­nym uję­ciu obserwac­ja, że w złożonych układach drob­ne różnice początkowe mogą skutkować poważny­mi zmi­ana­mi, poma­ga zrozu­mieć istotę wielu pro­cesów społecznych, anal­i­zowanych w ramach ety­ki, poli­ty­ki, filo­zofii kul­tu­ry czy este­ty­ki.

W bardziej ścisłym pode­jś­ciu, w obszarze kos­mologii, teo­ria chao­su pozwala wyjaś­ni­ać, w jaki sposób w układzie zde­ter­mi­nowanym – za jaki część uczonych skłon­na jest uznawać wszechświat – możli­we są zjawiska przy­pad­kowe.


Jakub Jer­na­jczyk – Matem­atyk, artys­ta wiz­ual­ny, pop­u­laryza­tor nau­ki; adi­unkt na Wydziale Grafi­ki i Sztu­ki Mediów na Wrocławskiej ASP. Strona auto­ra: www.grapik.pl

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­ka.

< Powrót do spisu treś­ci numeru.

 

Najnowszy numer można nabyć od 3 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy