Logika

Jakub Pruś: Dług publiczny, programy socjalne i emigracja, czyli czym się różni korelacja od przyczynowości?

korelacja a przyczynowość
Kiedy przyjrzymy się temu, w jaki sposób na ogół ludzie wyciągają wnioski, to zauważymy, że bardzo często zapominają o tej ważnej różnicy, jaka jest pomiędzy korelacją a przyczynowością. Dlaczego to takie ważne? Jak sobie z tym radzić?

Myle­nie kore­la­cji z przy­czy­no­wo­ścią jest bar­dzo sta­rym błę­dem logicz­nym. Kie­dyś nazy­wa­no go post hoc ergo prop­ter hoc, co tłu­ma­czy się jed­no po dru­gim, a zatem jed­no w wyni­ku dru­gie­go. Jeże­li ktoś sły­szał cokol­wiek o filo­zo­fii Davi­da Hume’a, to dosko­na­le wie, co mam na myśli. Zacznij­my od przykładu:

Przy­pu­ść­my, że nasz kole­ga z pra­cy, Janek, dość czę­sto spóź­nia się do pra­cy. Janek jest rów­nież czło­wie­kiem, któ­ry lubi sobie wypić. Kie­dy kolej­ny raz Janek spóź­ni się do pra­cy, więk­szość z nas pochop­nie oce­ni­ła­by to jako wynik skłon­no­ści Jana do spo­ży­wa­nia alko­ho­lu. Jed­nak z logicz­ne­go punk­tu widze­nia może­my tu wyróż­nić jesz­cze trzy inne spo­so­by przy­czy­no­we­go powią­za­nia tych fak­tów – oto przy­kła­dy każ­de­go z nich:

1. Może być tak, że Jan pije, bo jest zestre­so­wa­ny tym, że się spóź­nia do pra­cy. Wszak widzi, że nie jest lubia­ny w pra­cy, więc po powro­cie do domu musi się odstresować.

2. Może być rów­nież tak, że ist­nie­je jakaś jed­na przy­czy­na, któ­ra spra­wia, że Jan pije i się spóź­nia np. ma pro­ble­my mał­żeń­skie, przez co źle sypia, jest roz­ko­ja­rzo­ny i zaglą­da do kieliszka.

3. Jesz­cze inna moż­li­wość pole­ga na tym, że te dwa fak­ty: spóź­nia­nie się i alko­ho­lizm, w ogó­le nie są ze sobą powiązane.

No i czwar­ta moż­li­wość, ta, o któ­rej wspo­mnie­li­śmy na początku:

4. Jan się spóź­nia, bo nad­uży­wa alkoholu.

Dla­cze­go więc tak pochop­nie wycią­ga­my wnio­ski? Prze­cież są czte­ry moż­li­wo­ści. Przed­staw­my to ina­czej: jeże­li spo­ty­ka­my się z dwo­ma fak­ta­mi A i B wystę­pu­ją­cy­mi razem, to ist­nie­ją czte­ry moż­li­we rela­cje przyczynowe:

  1. A powo­du­je B
  2. B powo­du­je A
  3. Jest jakieś jed­no C, któ­re powo­du­je zarów­no A oraz B
  4. A nie jest zwią­za­ne przy­czy­no­wo z B.

Zatem z tego, że dwa fak­ty (A i B) wystę­pu­ją razem, wca­le nie wyni­ka, że jeden wywo­łu­je dru­gi, lecz może ist­nieć jakaś inna przy­czy­na, przez któ­rą te fak­ty wystę­pu­ją razem.  Moż­li­we jest rów­nież to, że dane fak­ty w ogó­le nie są ze sobą powią­za­ne. Ta logicz­na wyli­czan­ka ma nam poka­zać jed­no – żeby­śmy byli ostroż­ni w wycią­ga­niu wnio­sków doty­czą­cych tego, co jest przy­czy­ną cze­go. War­to zapa­mię­tać, że nie zawsze wystę­po­wa­nie dwóch fak­tów razem (czy­li kore­la­cja) musi być toż­sa­ma z zacho­dze­niem mię­dzy nimi związ­ku przyczynowego.

Weź­my bar­dziej kon­kret­ny, choć cią­gle wymy­ślo­ny przy­kład z poli­ty­ki – w ten spo­sób zaob­ser­wu­je­my, jak może wyglą­dać ten błąd w codzien­nych sprawach:

Fakt A: Wpro­wa­dzo­no w Pol­sce pro­gram pomo­cy socjal­nej, któ­ry wspie­ra rodzi­ny finan­so­wo w zależ­no­ści od tego, jak wie­le dzie­ci rodzi­na sobie liczy.

Fakt B: Dług publicz­ny Pol­ski rośnie w zastra­sza­ją­cym tempie.

Patrząc na te dwa fak­ty, część ludzi bez waha­nia stwier­dzi, że Pol­ska zadłu­ża się, ponie­waż rząd roz­da­je pie­nią­dze z podat­ków każ­de­mu, kto ma dzie­ci, co spra­wia, że rodzi­ce prze­sta­ją pra­co­wać – w związ­ku z tym wzra­sta bez­ro­bo­cie, a pań­stwo się zadłu­ża (A powo­du­je B). Jed­nak może być rów­nież na odwrót, tzn. przez to, że zadłu­że­nie Pol­ski wzra­sta, rząd pod­jął decy­zję o wpro­wa­dze­niu tego pro­gra­mu, co ma spo­wo­do­wać wzrost kon­sump­cji, a tym samym przy­śpie­sze­nie roz­wo­ju gospo­dar­ki (B powo­du­je A). Trze­cia moż­li­wość jest taka, że oba te fak­ty mają inną przy­czy­nę, np. to, że Pola­cy emi­gru­ją z kra­ju, spra­wia, że rząd chce ich zatrzy­mać pro­gra­mem pro­ro­dzin­nym, a dług pań­stwa rośnie (C powo­du­je A i B). Czwar­ta moż­li­wość to brak związ­ku pomię­dzy poli­ty­ką socjal­ną a dłu­giem pań­stwa np. rząd wspie­ra finan­so­wo rodzi­ny z pobu­dek aksjo­lo­gicz­nych, a dług pań­stwa rośnie ze wzglę­du na emi­gra­cję, brak współ­pra­cy mię­dzy­na­ro­do­wej, ogra­ni­cze­nia nakła­da­ne przez Unię Euro­pej­ską lub jesz­cze coś inne­go. Widać więc, że wyda­wa­nie sądu o wystę­po­wa­niu związ­ku przy­czy­no­we­go na pod­sta­wie współ­wy­stę­po­wa­nia dwóch fak­tów jest nie­upraw­nio­ne. A co na to powie­dział­by logik?

To zbyt skom­pli­ko­wa­ne żeby tak łatwo wycią­gać wnio­ski.


 Jakub Pruś – dok­to­rant w Insty­tu­cie Filo­zo­fii Aka­de­mii Igna­tia­num w Kra­ko­wie i redak­tor Forum Phi­lo­so­phi­cum. Inte­re­su­je go logi­ka nie­for­mal­na i filo­zo­fia języ­ka. Ama­tor­sko gra w sza­chy i śpie­wa kołysanki.

 

 

Wię­cej arty­ku­łów o pro­ble­mach logicz­nych znaj­dziesz w naszym dzia­le „Logi­ka”.

Najnowszy numer można nabyć od 1 marca w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy