Logika

Jakub Pruś: Dług publiczny, programy socjalne i emigracja, czyli czym się różni korelacja od przyczynowości?

korelacja a przyczynowość
Kiedy przyjrzymy się temu, w jaki sposób na ogół ludzie wyciągają wnioski, to zauważymy, że bardzo często zapominają o tej ważnej różnicy, jaka jest pomiędzy korelacją a przyczynowością. Dlaczego to takie ważne? Jak sobie z tym radzić?

Zapisz się do naszego newslettera

Myle­nie korelacji z przy­czynowoś­cią jest bard­zo starym błę­dem log­icznym. Kiedyś nazy­wano go post hoc ergo propter hoc, co tłu­maczy się jed­no po drugim, a zatem jed­no w wyniku drugiego. Jeżeli ktoś słyszał cokol­wiek o filo­zofii Davi­da Hume’a, to doskonale wie, co mam na myśli. Zaczni­jmy od przykładu:

Przy­puśćmy, że nasz kole­ga z pra­cy, Janek, dość częs­to spóź­nia się do pra­cy. Janek jest również człowiekiem, który lubi sobie wyp­ić. Kiedy kole­jny raz Janek spóźni się do pra­cy, więk­szość z nas pochop­nie oceniła­by to jako wynik skłon­noś­ci Jana do spoży­wa­nia alko­holu. Jed­nak z log­icznego punk­tu widzenia może­my tu wyróżnić jeszcze trzy inne sposo­by przy­czynowego pow­iąza­nia tych fak­tów – oto przykłady każdego z nich:

1. Może być tak, że Jan pije, bo jest zestre­sowany tym, że się spóź­nia do pra­cy. Wszak widzi, że nie jest lubiany w pra­cy, więc po powro­cie do domu musi się odstre­sować.

2. Może być również tak, że ist­nieje jakaś jed­na przy­czy­na, która spraw­ia, że Jan pije i się spóź­nia np. ma prob­le­my małżeńskie, przez co źle syp­ia, jest rozko­jar­zony i zaglą­da do kielisz­ka.

3. Jeszcze inna możli­wość pole­ga na tym, że te dwa fak­ty: spóź­ni­an­ie się i alko­holizm, w ogóle nie są ze sobą pow­iązane.

No i czwarta możli­wość, ta, o której wspom­nieliśmy na początku:

4. Jan się spóź­nia, bo naduży­wa alko­holu.

Dlaczego więc tak pochop­nie wyciągamy wnios­ki? Prze­cież są cztery możli­woś­ci. Przed­stawmy to inaczej: jeżeli spo­tykamy się z dwoma fak­ta­mi A i B wys­tępu­ją­cy­mi razem, to ist­nieją cztery możli­we relac­je przy­czynowe:

  1. A powodu­je B
  2. B powodu­je  A
  3. Jest jakieś jed­no C, które powodu­je zarówno A oraz B
  4. A nie jest związane przy­czynowo z B.

Zatem z tego, że dwa fak­ty (A i B) wys­tępu­ją razem, wcale nie wyni­ka, że jeden wywołu­je dru­gi, lecz może ist­nieć jakaś inna przy­czy­na, przez którą te fak­ty wys­tępu­ją razem.  Możli­we jest również to, że dane fak­ty w ogóle nie są ze sobą pow­iązane. Ta log­icz­na wyliczan­ka ma nam pokazać jed­no – żebyśmy byli ostrożni w wycią­ga­niu wniosków doty­czą­cych tego, co jest przy­czyną czego. Warto zapamię­tać, że nie zawsze wys­tępowanie dwóch fak­tów razem (czyli korelac­ja) musi być tożsama z zachodze­niem między nimi związku przy­czynowego.

Weźmy bardziej konkret­ny, choć cią­gle wymyślony przykład z poli­ty­ki – w ten sposób zaob­ser­wu­je­my, jak może wyglą­dać ten błąd w codzi­en­nych sprawach:

Fakt A: Wprowad­zono w Polsce pro­gram pomo­cy soc­jal­nej, który wspiera rodziny finan­sowo w zależnoś­ci od tego, jak wiele dzieci rodz­i­na sobie liczy.

Fakt B: Dług pub­liczny Pol­s­ki rośnie w zas­trasza­ją­cym tem­pie.

Patrząc na te dwa fak­ty, część ludzi bez waha­nia stwierdzi, że Pol­s­ka zadłuża się, ponieważ rząd roz­da­je pieniądze z podatków każde­mu, kto ma dzieci, co spraw­ia, że rodz­ice przes­ta­ją pra­cow­ać – w związku z tym wzras­ta bezrobo­cie, a państ­wo się zadłuża (A powodu­je B). Jed­nak może być również na odwrót, tzn. przez to, że zadłuże­nie Pol­s­ki wzras­ta, rząd pod­jął decyzję o wprowadze­niu tego pro­gra­mu, co ma spowodować wzrost kon­sumpcji, a tym samym przyśpiesze­nie roz­wo­ju gospo­dar­ki (B powodu­je A). Trze­cia możli­wość jest taka, że oba te fak­ty mają inną przy­czynę, np. to, że Pola­cy emi­gru­ją z kra­ju, spraw­ia, że rząd chce ich zatrzy­mać pro­gramem pro­rodzin­nym, a dług państ­wa rośnie (C powodu­je A i B). Czwarta możli­wość to brak związku pomiędzy poli­tyką soc­jal­ną a długiem państ­wa np. rząd wspiera finan­sowo rodziny z pobudek aksjo­log­icznych, a dług państ­wa rośnie ze wzglę­du na emi­grację, brak współpra­cy między­nar­o­dowej, ograniczenia nakładane przez Unię Europe­jską lub jeszcze coś innego. Widać więc, że wydawanie sądu o wys­tępowa­niu związku przy­czynowego na pod­staw­ie współwys­tępowa­nia dwóch fak­tów jest nieuprawnione. A co na to powiedzi­ał­by logik?

To zbyt skom­p­likowane żeby tak łat­wo wycią­gać wnios­ki.


 Jakub Pruś – dok­torant w Insty­tu­cie Filo­zofii Akademii Igna­tianum w Krakowie i redak­tor Forum Philo­soph­icum. Intere­su­je go logi­ka niefor­mal­na i filo­zofia języ­ka. Ama­torsko gra w szachy i śpiewa kołysan­ki.

 

 

Więcej artykułów o prob­lemach log­icznych zna­jdziesz w naszym dziale „Logi­ka”.

Najnowszy numer można nabyć od 17 maja w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2019 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy