Artykuł Etyka Filozofia prawa

Joanna Różyńska: Aborcja a prawa człowieka

Dyskusja o problemie dopuszczalności aborcji nie może być prowadzona bez uwzględnienia faktycznie obowiązujących prawnych regulacji w tym względzie i ich potencjalnych skutków. Należy się w niej również odnieść do treści pojęcia praw człowieka.

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj” 2019 nr 5 (29), s. 20–22. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.


Pol­skie dyskus­je bioe­ty­czne i prawnicze (zarówno te aka­demick­ie, jak i sądowe) oraz debaty poli­ty­czne doty­czące dopuszczal­noś­ci prz­ery­wa­nia ciąży najczęś­ciej kon­cen­tru­ją się na kwestii sta­tusu ludzkiego pło­du oraz zakre­su ochrony prawnej należnej ludzkiemu życiu w fazie pre­na­tal­nej. Dru­gorzędne miejsce zaj­mu­je w nich god­ność kobi­et oraz przy­należne im prawa i wol­noś­ci. A to właśnie per­spek­ty­wa praw i wol­noś­ci człowieka, na których straży sto­ją między­nar­o­dowe, europe­jskie i kon­sty­tucyjne stan­dardy ochrony praw człowieka, stanowi dziś na świecie naczelne kry­teri­um oce­ny kra­jowych usta­wodaw­stw abor­cyjnych, zwłaszcza tak restryk­cyjnych, jak te obow­iązu­jące w Polsce.

Restrykcyjna polityka antyaborcyjna

Świa­towa Orga­ni­za­c­ja Zdrowia i inne insty­tuc­je między­nar­o­dowe od lat wskazu­ją, że restryk­cyj­na poli­ty­ka antyabor­cyj­na wcale nie prowadzi do zmniejszenia licz­by abor­cji, skutku­je nato­mi­ast wzrostem licz­by zabiegów, które są wykony­wane przez oso­by niewyk­wal­i­fikowane, w warunk­ach niespeł­ni­a­ją­cych ele­men­tarnych stan­dard­ów higieny i bez­pieczeńst­wa. Kobi­eta ciężar­na, która nie chce lub nie może urodz­ić dziec­ka, zazwyczaj zna­jdzie sposób na prz­er­wanie ciąży, bez wzglę­du na obow­iązu­jące pra­wo. Restryk­cyjne usta­wodaw­st­wo abor­cyjne i ogranic­zony dostęp do legal­nej, bez­piecznej i finan­sowo przys­tęp­nej abor­cji stanow­ią więc realne zagroże­nie dla życia i zdrowia kobi­et, a także dla innych ich dóbr, praw i wol­noś­ci. Co więcej, poli­ty­ka antyabor­cyj­na uderza przede wszys­tkim w kobi­ety najuboższe i najsła­biej wyk­sz­tał­cone, które nie mają zasobów, aby zag­waran­tować sobie dostęp do niele­gal­nej abor­cji. Przy­czy­nia się tym samym do pogłębia­nia nierównoś­ci społecznych i dal­szej mar­gin­al­iza­cji tych grup społecznych.

Dlat­ego też – choć żaden między­nar­o­dowy doku­ment ochrony praw człowieka nie nakła­da na państ­wa (w tym na Pol­skę) obow­iązku legal­iza­cji prz­ery­wa­nia ciąży, pozostaw­ia­jąc tę kwest­ię decyzji wład­zom poszczegól­nych państw – orga­ni­za­c­je między­nar­o­dowe, które te akty stworzyły, oraz pod­mio­ty mon­i­toru­jące ich przestrze­ganie uzna­ją, iż dostęp do legal­nej i bez­piecznej abor­cji jest warunk­iem koniecznym wywiąza­nia się przez państ­wa z przyję­tych zobow­iązań prawnomiędzy­nar­o­dowych doty­czą­cych ochrony praw człowieka gwaran­towanych w tych doku­men­tach.

Doskonale dowodzi tego dzi­ałal­ność Komite­tu Praw Gospo­dar­czych, Społecznych i Kul­tur­al­nych ONZ, który mon­i­toru­je przestrze­ganie Między­nar­o­dowego Pak­tu Praw Gospo­dar­czych, Społecznych i Kul­tur­al­nych ONZ z 1966 r. (raty­fikowanego przez Pol­skę). Kluc­zowe znacze­nie we współczes­nych dyskus­jach doty­czą­cych praw człowieka i dostępu do legal­nej abor­cji ma bowiem kat­e­go­ria prawa do zdrowia sek­su­al­nego i repro­duk­cyjnego. A pra­wo to stanowi inte­gral­ną część prawa do zdrowia gwaran­towanego przez art. 12. tego Pak­tu, co Komitet jed­noz­nacznie potwierdz­ił m.in. w obsz­ernym Komen­tarzu ogól­nym nr 22 (2016) z dnia 2 maja 2016 r. W komen­tarzu tym Komitet Praw Gospo­dar­czych, Społecznych i Kul­tur­al­nych wyjaś­nia, że pra­wo do zdrowia sek­su­al­nego  i repro­duk­cyjnego

skła­da się z zestawu wol­noś­ci i uprawnień. Wol­noś­ci te obe­j­mu­ją pra­wo do pode­j­mowa­nia wol­nych i odpowiedzial­nych decyzji i wyborów doty­czą­cych spraw związanych z włas­nym ciałem oraz zdrowiem sek­su­al­nym i repro­duk­cyjnym, w sposób wol­ny od prze­mo­cy, przy­musu i dyskrymi­nacji. Uprawnienia obe­j­mu­ją swo­bod­ny dostęp do pełnego zakre­su zakładów opie­ki zdrowot­nej, pro­duk­tów medy­cznych, świad­czeń zdrowot­nych i infor­ma­cji, które zapew­ni­a­ją wszys­tkim ludziom pełne korzys­tanie z prawa do zdrowia sek­su­al­nego i repro­duk­cyjnego zgod­nie z artykułem 12. Pak­tu (pkt 5).

Uprawnienia te obe­j­mu­ją także dostęp do legal­nych pro­ce­dur prz­ery­wa­nia ciąży. Komen­tarz wielokrot­nie pod­kreśla, iż krymi­nal­iza­c­ja prz­ery­wa­nia ciąży i restryk­cyjne usta­wodaw­st­wo abor­cyjne godzą w autonomię kobi­et oraz pozbaw­ia­ją je możli­woś­ci pełnego korzys­ta­nia z przy­należnych im wol­noś­ci i praw – w tym prawa do życia, bez­pieczeńst­wa, pry­wat­noś­ci, wol­noś­ci od tor­tur i innego nie­ludzkiego lub poniża­jącego trak­towa­nia i oczy­wiś­cie prawa do zdrowia, w tym zdrowia sek­su­al­nego i repro­duk­cyjnego – na zasadach równoś­ci z mężczyz­na­mi i w sposób wol­ny od dyskrymi­nacji.

Bariery i konsekwencje

Do ana­log­icznych kon­sek­wencji prowadzą prawne i fak­ty­czne bari­ery w dostępie do legal­nej i bez­piecznej abor­cji, w szczegól­noś­ci te wynika­jące z naduży­wa­nia przez pro­fesjon­al­istów medy­cznych tzw. klauzuli sum­ienia, czyli prawa do odmowy wyko­na­nia świad­czenia medy­cznego niez­god­nego z ich świato­poglą­dem.

Zapo­b­ie­ganie nieza­mier­zonym ciążom i niebez­piecznym zabiegom abor­cyjnym wyma­ga od państw: przyję­cia rozwiązań prawnych i poli­ty­cznych, które zag­waran­tu­ją wszys­tkim osobom dostęp do przys­tęp­nych, bez­piecznych i skutecznych środ­ków antykon­cep­cyjnych oraz wszech­stron­nej edukacji sek­su­al­nej, w tym dla nas­to­latków; zlib­er­al­i­zowa­nia restryk­cyjnego usta­wodaw­st­wa doty­czącego prz­ery­wa­nia ciąży; zag­waran­towa­nia kobi­etom i dziew­czę­tom dostępu do bez­piecznych usług abor­cyjnych i wysok­iej jakoś­ci opie­ki po prz­er­wa­niu ciąży, także poprzez szkole­nie pra­cown­ików służ­by zdrowia; oraz poszanowa­nia prawa kobi­et do samodziel­nego pode­j­mowa­nia decyzji doty­czą­cych ich zdrowia sek­su­al­nego i repro­duk­cyjnego (pkt 28.; zob. też pkt 40.–49. Komen­tarza ogól­nego nr 22).

Obow­iązu­jące w Polsce restryk­cyjne usta­wodaw­st­wo doty­czące prz­ery­wa­nia ciąży oraz wadli­wa prak­ty­ka jego stosowa­nia nie speł­ni­a­ją powyższych zale­ceń. Prze­ci­wnie, częs­to prowadzą do naruszenia pod­sta­wowych praw człowieka, zwłaszcza kobi­et. Jed­noz­nacznie potwierdza­ją to liczne opinie i rekomen­dac­je, w tym cytowanego wyżej Komite­tu Praw Gospo­dar­czych, Społecznych i Kul­tur­al­nych i ekspertów ONZ, a także Rady Europy oraz wyro­ki Europe­jskiego Try­bunału Praw Człowieka w Stras­bur­gu, zwłaszcza w sprawach Tysiąc prze­ci­wko Polsce (2007), R.R. prze­ci­wko Polsce (2011) oraz P. i S. prze­ci­wko Polsce (2012). Pode­j­mowane ostat­nio pró­by dal­szego zaostrzenia prawa abor­cyjnego w Polsce sto­ją w jawnej sprzecznoś­ci z między­nar­o­dowy­mi i europe­jski­mi stan­dar­d­a­mi ochrony pod­sta­wowych praw człowieka.


Joan­na Różyńs­ka – Dok­tor filo­zofii, pracu­je w Insty­tu­cie Filo­zofii Uni­w­er­syte­tu Warsza­wskiego. Ukończyła stu­dia z zakre­su prawa, socjologii, filo­zofii oraz bioe­ty­ki. Prze­wod­niczy Komite­towi Bioe­ty­ki przy Prezy­di­um Pol­skiej Akademii Nauk. Jest członkiem najważniejszego glob­al­nego ciała bioe­ty­cznego — UNESCO Inter­na­tion­al Bioethics Com­mit­tee. Po pra­cy uwiel­bia czy­tać dobre książ­ki, zwłaszcza długie XIX-wieczne powieś­ci, oraz oglą­dać ciekawe filmy fab­u­larne. Ma bzi­ka na punkcie swo­jego męża i kilku­miesięcznego syna.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­ka.

< Powrót do spisu treś­ci numeru.

Ilus­trac­ja: Mał­gorza­ta Uglik

Najnowszy numer można nabyć od 3 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy