Filozofia kultury Filozofia polityki Omówienia i recenzje

Jolanta Prochowicz: Język dla bólu? [recenzja]

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2020 nr 5 (35), s. 46. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Ela­ine Scar­ry, ame­ry­kań­ska ese­ist­ka i lite­ra­tu­ro­znaw­czy­ni, w książ­ce Ból. Kon­stru­owa­nie i dekon­stru­owa­nie świa­ta w obli­czu cier­pie­nia podej­mu­je pró­bę opi­su zja­wi­ska, któ­re, jak sama przy­zna­je, wymy­ka się zarów­no filo­zo­fii, jak i języ­ko­wi – odsy­ła nas do przed­językowego sta­nu świa­ta, któ­re­mu trud­no nadać obiek­tyw­ność, cho­ciaż­by dla­te­go, że nie odno­si nas ono do nicze­go zewnętrz­ne­go – nie ma żad­nej tre­ści i żad­ne­go odniesienia.

Skraj­nie subiek­tyw­ne zja­wi­sko bólu ma jed­nak zna­cze­nie zarów­no poli­tycz­ne, jak i kul­tu­ro­we. Scar­ry z dużą uważ­no­ścią, empa­tią, ale tak­że z ogrom­ną uwa­gą przy­glą­da się bólo­wi w kon­tek­stach, któ­re na pierw­szy rzut oka wyda­ją się nie­oczy­wi­ste. Przede wszyst­kim w kon­tek­ście poli­ty­ki, któ­ra uży­wa bólu dla zdo­by­cia lub utrzy­ma­nia wła­dzy oraz w celu kon­tro­lo­wa­nia jed­no­stek. Wyko­rzy­stu­ją­ce ból dzia­ła­nia apa­ra­tu wła­dzy sta­no­wią czę­sto zagro­że­nie dla pod­mio­to­wo­ści oby­wa­te­li. Poja­wia się też jed­nak w kon­tek­ście sztu­ki, wyobraź­ni i aktów two­rze­nia, któ­re mają w zamie­rze­niu radzić sobie z bólem, prze­sło­nić zagro­że­nia, przy­nieść choć­by chwi­lo­wą ulgę.

Ana­li­zo­wa­ny ból może być więc z jed­nej stro­ny źró­dłem samot­no­ści, wyob­co­wa­nia, pozba­wie­nia spraw­czo­ści, z dru­giej zaś począt­kiem kre­acji, spo­so­bem na radze­nie sobie ze zra­nie­niem i okru­cień­stwem. Ból jest więc nie tyl­ko nie­od­łącz­nym skład­ni­kiem kon­dy­cji ludz­kiej, ale tak­że trud­nym do zigno­ro­wa­nia wyzwa­niem egzy­sten­cjal­nym i komu­ni­ka­cyj­nym. Autor­ka, uży­wa­jąc języ­ka peł­ne­go odnie­sień zarów­no do antro­po­lo­gii, jak i lite­ra­tu­ry, sta­ra się uchwy­cić to, co zdia­gno­zo­wa­ła jako tak trud­ne do uchwy­ce­nia, i dostar­czyć tak języ­ka, jak i pól badaw­czych do opi­su i prób zro­zu­mie­nia bólu.

Ta dwo­istość opi­sy­wa­ne­go zja­wi­ska połą­czo­na z nie­do­stat­ka­mi nasze­go języ­ka, któ­ry nie wystar­cza, by je traf­nie uchwy­cić, czy­ni książ­kę Scar­ry fascy­nu­ją­cym stu­dium bólu jako przy­czy­ny destruk­cji, znisz­cze­nia i spu­sto­sze­nia spo­wo­do­wa­ne­go cier­pie­niem, jak i warun­ku kre­acji, gdyż, jak pisze autor­ka, sztu­ka ma radzić sobie z bólem ist­nie­nia, któ­ry dodat­ko­wo potę­gu­je się, gdy fizycz­nie cierpimy.

Książ­ka Scar­ry zasłu­gu­je na uwa­gę ze wzglę­du na wie­lo­wy­mia­ro­wość podej­ścia do zagad­nie­nia, język, któ­ry nie tra­cąc na rze­czo­wo­ści, wymy­ka się ana­li­tycz­nym ogra­ni­czo­nym dys­kur­som, oraz bogac­two lite­ra­tu­ro­znaw­czych i antro­po­lo­gicz­nych odnie­sień. Jest to lek­tu­ra wyma­ga­ją­ca, ale też nie­zwy­kle anga­żu­ją­ca dzię­ki uni­wer­sal­no­ści tema­tu. Ból doty­czy w mniej­szym lub więk­szym stop­niu nas wszyst­kich i bar­dzo czę­sto nie potra­fi­my go ani komu­ni­ko­wać, ani tym bar­dziej zro­zu­mieć. Książ­ka Scar­ry nie tyle uła­twia to zada­nie, ile pozwa­la poczuć się we wła­snym bólu „u sie­bie” – w pró­bach języ­ko­we­go uję­cia cier­pie­nia może­my odczy­tać nie­wy­ra­żal­ność oraz zarów­no nisz­czy­ciel­ski, jak i twór­czy poten­cjał tego, co jest naszym wspól­nym udzia­łem, a co tak trud­no nam sobie nawza­jem opowiedzieć.

Jolan­ta Prochowicz


Ela­ine Scar­ry, Ból. Kon­stru­owa­nie i dekon­stru­owa­nie świa­ta w obli­czu cier­pie­nia, Wydaw­nic­two Nauko­we PWN, War­sza­wa 2019, 454 ss.


Inte­re­su­ją Cię recen­zje innych ksią­żek filo­zo­ficz­nych? Zaj­rzyj do nasze­go dzia­łu Omó­wie­nia i recen­zje.

Najnowszy numer można nabyć od 30 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

1 komentarz

Kliknij, aby skomentować

  • Tak, ból to isto­ta /i zakała/ ist­nie­nia, szcze­gól­nie /i bo/ po grze­chu pier­wo­rod­nym… Rdzeń i jego sens. To dzia­ła już w obie stro­ny… W ten spo­sób został zepsu­ty cały życia smak… Bez bólu nie ma życia — bez życia nie ma bólu?!
    Jak­by nie patrzeć gro­te­ska, far­sa, kome­dia dell‘arte!
    “Rak nie rak; ta śmierć to życia brak!” 

    (Por. Ks. Rdz. ST/NT Biblia, Świę­ci i Bło­go­sła­wie­ni, “Boska Kome­dia” Dan­te Ali­ghie­ri, “Katow­nie wię­zie­nia pie­kiel­ne­go” GB Man­ni, “Prze­raź­li­we echo trą­by osta­tecz­nej…” K. Bole­sła­wiusz, “Uwa­gi rze­czy osta­tecz­nych i zło­ści grzechowej”/“Uwagi śmier­ci nie­chyb­nej” J. Baka, “Ryt­my albo wier­sze pol­skie” MS Sza­rzyń­ski etc…)

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy