Karolina Prochownik: Filozofia eksperymentalna. W poszukiwaniu uniwersalnych intuicji filozoficznych

Gdyby zapytać przypadkowego przechodnia, czym na co dzień zajmuje się filozof, najpewniej usłyszelibyśmy odpowiedź, że zajmuje się on myśleniem o najbardziej fundamentalnych kwestiach dotyczących natury rzeczywistości, ludzkiego umysłu, religii czy moralności. Zgodnie z tym stereotypem do uprawiania filozofii wystarczą krytyczny umysł, wygodny fotel oraz, opcjonalnie, kartka lub komputer do zapisania wyników rozważań i argumentacji. Czy na pewno?

Tekst ukazał się w „Filozofuj!” 2025 nr 3 (63), s. 22–25. W pełnej wersji graficznej jest dostępny w pliku PDF.

Niektórzy współcześni filozofowie przełamują ten obraz, angażując się w interdyscyplinarne, zespołowe badania, w których wykorzystują metody nauk empirycznych takie jak kwestionariusze psychologiczne czy analiza statystyczna, aby wzbogacić refleksję filozoficzną.

Czym jest filozofia eksperymentalna?

Filozofia eksperymentalna to stosunkowo nowy nurt (pierwsze prace z tej dziedziny pochodzą z początku XXI w.). Wykorzystuje ona dane empiryczne pozyskiwane przy użyciu metod nauk społecznych, zwłaszcza psychologii eksperymentalnej, oraz kognitywistyki, aby przyczynić się do postępu w debatach filozoficznych. Filozofowie eksperymentalni często stosują tzw. badania scenariuszowe, w których przedstawiają uczestnikom krótkie hipotetyczne historie dotyczące problemów filozoficznych (często inspirowane klasycznymi eksperymentami myślowymi), aby zbadać ich intuicje na dany temat.

Warto przy tej okazji zauważyć, że filozofowie, w tym eksperymentaliści, przyjmują różne definicje intuicji, traktując ją jako szczególny rodzaj sądów, opinii lub stanów mentalnych. Tym, co wydaje się łączyć te różne ujęcia, jest przekonanie, że intuicje powstają bez udziału świadomej refleksji. Na przykład Stich i Tobia uznają odpowiedzi na hipotetyczne scenariusze badawcze za intuicyjne, jeśli pojawiają się natychmiastowo i nie wymagają świadomego rozumowania prowadzącego do ich sformułowania.

Nie wszystkie badania z zakresu filozofii eksperymentalnej posługują się jednak metodą scenariuszową do badania filozoficznych intuicji. Na przykład Eric Schwitzgebel postanowił sprawdzić, czy profesjonalne zajmowanie się etyką wpływa na moralne zachowanie. Zamiast wręczać etykom kwestionariusz badający ich moralne intuicje zastosował bardziej obiektywne kryterium i przeanalizował ich rzeczywiste zachowania w kontekście zwracania wypożyczonych książek do biblioteki. Jego badania wykazały, że książki z zakresu etyki giną z uniwersyteckich bibliotek dwa razy częściej niż książki z innych dziedzin filozofii. Podważa to intuicyjne przekonanie, że zawodowe zajmowanie się etyką prowadzi do bardziej moralnych zachowań w życiu codziennym – przynajmniej jeśli za miarę moralności przyjmiemy zwracanie książek do biblioteki.

Filozofia eksperymentalna wobec tradycji filozoficznej

Szczególny nacisk położony na badanie intuicji w filozofii eksperymentalnej nie jest przypadkowy. Przedstawiciele tego nurtu często podkreślają ewidencyjną rolę intuicji w tradycyjnie rozumianej filozofii, uprawianej z pozycji własnego fotela. Filozoficzne intuicje odgrywają istotną rolę podczas analizy pojęciowej, w tradycyjnym ujęciu zmierzającej do sformułowania koniecznych i wystarczających warunków stosowania danego pojęcia. Ponadto filozofowie często posiłkują się hipotetycznymi, kontrfaktycznymi scenariuszami, tzw. eksperymentami myślowymi, aby wzbudzać w czytelniku intuicje na rzecz jakiejś tezy, teorii filozoficznej lub przeciwko im. Filozofowie eksperymentalni często traktują tradycję eksperymentów myślowych w filozofii jako punkt wyjścia i motywację dla swoich badań. Krytykują w niej to, że filozofowie opierają się wyłącznie na własnych intuicjach, nie wiedząc, czy można je uogólnić na szerszą populację. Ponadto nie jest jasne, czy intuicje filozoficzne są stabilne, czy też zależą od czynników nieistotnych z punktu widzenia teorii filozoficznych, takich jak przynależność do określonej grupy demograficznej czy sposób lub kolejność prezentacji hipotetycznych scenariuszy. Metodologia filozofii eksperymentalnej pozwala rozwiać te wątpliwości.

Aby pokazać, w jaki sposób filozofia eksperymentalna może przyczynić się do postępu w tradycyjnych debatach filozoficznych, rozważmy eksperyment myślowy zaproponowany w 1963 r. przez Edmunda Gettiera:

Wyobraź sobie, że Smith i Jones ubiegają się o tę samą posadę. Smith jest przekonany, że stanowisko otrzyma Jones, ponieważ zapewnił go o tym prezes spółki. Ponadto Smith wie, że Jones ma 10 monet w kieszeni, gdyż sam je policzył. Na tej podstawie Smith formułuje uzasadnione przekonanie, że posadę otrzyma osoba, która ma 10 monet w kieszeni. Okazuje się jednak, że to Smith dostaje pracę. Co więcej, choć nie był on tego świadomy, sam również ma w kieszeni 10 monet.

Mamy więc sytuację, w której przekonanie Smitha – że osoba, która otrzyma posadę, ma 10 monet w kieszeni – jest zarówno uzasadnione, jak i prawdziwe. Jednak według Gettiera to oczywiste, że nie można uznać tego przekonania za wiedzę. Dzieje się tak, ponieważ prawdziwość przekonania Smitha wynika z faktu, że to on ma 10 monet w kieszeni, lecz jego rozumowanie opierało się na błędnych założeniach dotyczących Jonesa.

Odwołanie się przez Gettiera do oczywistości tego wniosku stanowi przykład wykorzystania intuicji w filozofii. W tym konkretnym przypadku dostarcza ona argumentu przeciwko poglądowi, że uzasadnione i prawdziwe przekonanie jest wystarczającym warunkiem wiedzy.

Czy jednak intuicja Gettiera jawi się jako równie oczywista dla wszystkich? To pytanie postawił sobie międzynarodowy zespół badawczy w składzie: Machery, Stich, Rose, Chatterjee, Karasawa, Struchiner, Sirker, Usui oraz Hashimoto. Naukowcy zrekrutowali osoby badane z czterech odmiennych kulturowo i językowo regionów: USA, Brazylii, Japonii i Indii. Przedstawili im hipotetyczne scenariusze oparte na przytoczonym eksperymencie myślowym, w których protagonista ma prawdziwe i uzasadnione przekonanie, które według Gettiera nie jest wiedzą. Dodatkowo osoby badane oceniały scenariusze kontrolne. Na przykład w jednym z nich oczywiste było, że protagonista ma uzasadnione i prawdziwe przekonanie, które jest wiedzą. Wyniki wykazały, że ludzie z różnych kultur podzielali intuicję Gettiera: byli bardziej skłonni przypisać protagoniście wiedzę w kontrolnym, „oczywistym” przypadku niż w przypadkach typu gettierowskiego. Badania te mogą dostarczać podstaw do odrzucenia teorii filozoficznej zakładającej, że wiedza to tylko uzasadnione i prawdziwe przekonanie.

Projekty badawcze w filozofii eksperymentalnej

Chociaż filozofia eksperymentalna nawiązuje do tradycji filozofii analitycznej, badacze różnią się w ocenie jej podstawowych narzędzi opisanych powyżej. Ze względu na stosunek do wykorzystania intuicji w filozofii można wyróżnić przede wszystkim dwa podstawowe programy badawcze w filozofii eksperymentalnej: pozytywny i negatywny.

Projekty badawcze wchodzące w zakres pozytywnego programu kontynuują filozoficzną tradycję, w której intuicje stanowią podstawę przyjęcia lub odrzucenia teorii filozoficznych. Skupiają się na badaniu, czy intuicje filozoficzne pojawiające się w reakcji na eksperymenty myślowe i inne hipotetyczne scenariusze są rzeczywiście podzielane przez szerszą populację, co często zakładają bez uprzedniej weryfikacji „fotelowi” filozofowie. Jeśli tak, dostarcza to mocniejszych podstaw, przemawiających za przyjęciem badanych teorii filozoficznych jako zgodnych z potocznymi intuicjami. W ten sposób filozofia eksperymentalna wnosi pozytywny wkład w filozoficzne debaty. Przykładem takiego wkładu mogą być wcześniej opisane badania Machery’ego i współpracowników wskazujące na uniwersalność intuicji Gettiera.

W odróżnieniu od programu pozytywnego program negatywny dąży do podważenia zasadności wykorzystywania intuicji w filozofii. Badania eksperymentalne podejmowane w tym nurcie często wykazują, że intuicje są niewiarygodne, ponieważ różnią się w zależności od czynników demograficznych, takich jak pochodzenie kulturowe, płeć, wiek, status społeczno-ekonomiczny czy cechy osobowości. Dodatkowo wpływ na ich kształtowanie mają efekty prezentacji – np. kolejność lub sposób sformułowania hipotetycznych scenariuszy w trakcie badania. Na przykład przeciwko odwoływaniu się do intuicji w eksperymentach myślowych typu gettierowskiego mogą przemawiać badania wskazujące na podatność wzbudzanych przez nie intuicji na efekty prezentacji. Wreszcie spora część najnowszych badań w ramach filozofii eksperymentalnej koncentruje się na zrozumieniu mechanizmów psychologicznych leżących u podstaw filozoficznych intuicji. Ich głównym celem jest lepsze poznanie i wyjaśnienie procesów poznawczych, które kierują stosowaniem przez ludzi pojęć filozoficznych, co zbliża te badania do współczesnej kognitywistyki. Ten psychologicznie zorientowany program może również pomóc w rozstrzygnięciu dawnych, fundamentalnych pytań filozoficznych dotyczących ludzkiej natury i natury poznania.

Krytyka filozofii eksperymentalnej

Niektórzy filozofowie krytycznie odnoszą się do teoretycznych założeń oraz metodologii filozofii eksperymentalnej. Twierdzą np. że eksperymentalne badania intuicji nie mają istotnego znaczenia filozoficznego, ponieważ podstawą teorii filozoficznych są argumenty, a nie intuicje. Inni zarzucają filozofom eksperymentalnym, że popełniają błąd, odwołując się do potocznych intuicji w celu rozstrzygnięcia problemów filozoficznych, ponieważ w tym kontekście wartościowe powinny być jedynie intuicje zawodowych filozofów. Przykładowo argumentuje się, że filozofowie są bardziej kompetentnymi użytkownikami pojęć filozoficznych oraz lepiej znają eksperymenty myślowe.

Zarzut z ekspertyzy wydaje się szczególnie istotny. Jednak eksperymentaliści wskazują, że nie znajduje on potwierdzenia w dotychczasowych badaniach empirycznych. Ich wyniki pokazują bowiem, że intuicje filozofów są w równym stopniu podatne na wpływ filozoficznie nieistotnych czynników co intuicje laików. Odkrycia te zdają się umacniać pozycję filozofii eksperymentalnej we współczesnej filozofii.

Warto doczytać:

H. Cappelen, Philosophy without Intuitions, Oxford 2012.
E. Gettier, Is Knowledge Justified True Belief?, „Analysis” 1963, vol. 23(6), s. 121–123.
J. Knobe, Experimental Philosophy, „Philosophy Compass” 2007, vol. 2(1), s. 81–92.
E. Machery, Philosophy within Its Proper Bounds, Oxford 2017.

Karolina Prochownik – doktor nauk prawnych i filozofii. Pracuje w Center for Law, Behavior, and Cognition na Uniwersytecie Ruhry w Bochum. Prowadzi interdyscyplinarne badania na pograniczu eksperymentalnej filozofii prawa i moralności oraz kognitywnych i ewolucyjnych podejść do fundamentalnych elementów kultury, takich jak religia i prawo. W wolnych chwilach lubi czytać i tworzyć literaturę piękną.