Krystyna Bembennek: Filozofia hermeneutyczna – dzieje i teraźniejszość

Niniejszy numer „Filozofuj!” jest poświęcony jednemu z nurtów filozofii współczesnej – filozofii hermeneutycznej. Jakie są jej historycznofilozoficzne źródła, jakimi zagadnieniami zajmują się jej przedstawiciele, jakie miejsce zajmuje ona na mapie współczesnej filozofii? Próba udzielenia odpowiedzi przybliży nas do zrozumienia specyfiki hermeneutycznego filozofowania.

Tekst ukazał się w „Filozofuj!” 2024 nr 2 (56), s. 6–8. W pełnej wersji graficznej jest dostępny w pliku PDF.

Hermeneutyka jako sztuka interpretacji

Nazwa „hermeneutyka” – jako termin techniczny – pojawiła się w XVII w., zastępując łacińskie wyrażenie ars interpretandi („sztuka interpretacji”). Historycznie zatem hermeneutyka łączy się ze sztuką interpretacji (wykładni), na co wskazuje także grecka geneza terminu hermeneuein (tzn. objaśnianie, przekładanie, mówienie).

Niektórzy badacze, w tym Hans-Georg Gadamer – czołowy przedstawiciel współczesnej filozofii hermeneutycznej, w tłumaczeniu etymologii tego terminu odwołują się do postaci boga Hermesa. W mitologii greckiej Hermes był posłańcem bogów, który ogłaszał boskie wieści śmiertelnikom. Jego przekaz był hermeneutyczny, to znaczy objaśniający – miał umożliwić zrozumienie boskiego komunikatu. Powyższe konteksty wskazują, że hermeneutyka rozumiana jako sztuka interpretacji pojawia się tam, gdzie mamy do czynienia z trudnym komunikatem, skomplikowanym tekstem, gdzie istnieje potrzeba wypracowania pewnych reguł interpretacyjnych, dzięki którym osiąga się rozumienie i porozumienie.

Ku „ufilozoficznieniu” hermeneutyki

Przedstawione powyżej ujęcie hermeneutyki – jako dziedziny formułującej pewne reguły interpretacyjne (np. tekstu prawniczego czy religijnego) – dominowało w humanistyce do końca XIX w. Współczesna filozofia hermeneutyczna wykracza jednak poza tę metodologiczną orientację, nie poszukuje bowiem reguł interpretacyjnych, które można by zastosować do określonego rodzaju tekstów. Paweł Dybel w pracy pt. Oblicza hermeneutyki zauważa:

Hermeneutyka zjawia się już w momencie, kiedy człowiek otworzył się na logos, stając się… człowiekiem. W tym sensie hermeneutyka, a ściślej mówiąc »problem hermeneutyczny«, tkwi u podstaw tego, co ludzkie. Jest to problem nieodłącznie powiązany z człowiekiem i ze wszystkim, co ten mówi i tworzy (s. 18).

W tej perspektywie hermeneutyka towarzyszy człowiekowi od zawsze. Dążenie do rozumienia jest bowiem niezbywalną cechą człowieka jako takiego.

Także współczesna filozofia hermeneutyczna uwypukla owo pragnienie rozumienia. Jest ona ukierunkowana na to, by – posługując się określeniem Paula Ricoeura (zob. więcej na s. 17–20 tego numeru), innego czołowego przedstawiciela filozofii hermeneutycznej – uczynić „swoim własnym” to, co było obce, czyli niejasne i niezrozumiałe. O ile wcześniej, jak wskazałam, chodziło przede wszystkim o interpretację i rozumienie trudnych tekstów, o tyle obecnie mamy do czynienia z wewnętrznie zróżnicowanym nurtem filozoficznym (niektórzy negują możliwość mówienia o filozofii hermeneutycznej jako jednolitym kierunku), który odnosząc się do zagadnień takich jak: interpretacja, język, rozumienie, tradycja, wykracza jednak poza problematykę tekstu, szeroko eksplorując tematy antropologiczne, etyczne, epistemologiczne czy ontologiczne.

Podsumowując dotychczasowe uwagi i biorąc pod uwagę rozwój tego nurtu (od hermeneutyki – przez hermeneutykę filozoficzną – po filozofię hermeneutyczną), można wyodrębnić następujące desygnaty „hermeneutyki”. To hermeneutyka jako:

praktyki interpretacyjne tekstu czy szerzej – wytworów człowieka,
reguły określające metodę interpretacji i rozumienia,
metodyki interpretacji teologicznej, prawniczej, filozoficznej czy, szerzej, humanistycznej,
ogólna teoria interpretacji i rozu- mienia,
teoria humanistyki,
nurt filozoficzny.

Imperatyw lepszego rozumienia i hermeneutyka jako podstawa humanistyki

Stanowiska, które niewątpliwie wpłynęły na oblicze współczesnej filozofii hermeneutycznej (hermeneutyka jako nurt filozoficzny), to koncepcje Friedricha Schleiermachera oraz Wilhelma Diltheya. Stanowisko Schleiermachera ujmuje się czasem jako zapowiedź przeobrażenia hermeneutyki (sztuki interpretacji) w filozofię hermeneutyczną (zwrot hermeneutyki w stronę filozofii). Choć jego hermeneutyka wyrasta z idei romantycznych i tkwi w psychologizmie – „wczuwamy się” w to, co autor(ka) miał(a) na myśli – (jest to tzw. imperatyw lepszego rozumienia) – podejmuje problem rozumienia w ogóle. Schleiermacher wskazywał, że to nie rozumienie, lecz brak rozumienia jest pewnym podstawowym stanem faktycznym. W punkcie wyjścia mamy fakt nieporozumienia i od tego właśnie faktu wychodzi hermeneutyka, stając się teorią rozumienia, nauką o wszelkim językowym rozumieniu. Jest ona sztuką właściwego rozumienia utrwalonej w piśmie mowy innego. W tym zakresie stanowisko Schleiermachera umożliwiło „ufilozoficznienie” hermeneutyki, stwarzając podstawy do uniwersalizacji pojęcia rozumienia.

Novum stanowiska Diltheya wobec wcześniejszych ujęć hermeneutyki wiąże się z dowartościowaniem perspektywy badań historycznych oraz próbą określenia specyfiki poznania humanistycznego (jako odrębnego od poznania charakterystycznego dla nauk przyrodniczych). Nauki przyrodnicze wyjaśniają (ujmują jednostkowe zjawiska w postaci ogólnych praw), nauki humanistyczne dążą zaś do rozumienia. Dilthey przypisuje im status obiektywnego poznania naukowego, uznając hermeneutykę za podstawę wszystkich nauk humanistycznych. Dążą one do rozumienia rzeczywistości przez badanie sensu utrwalonych wytworów ludzkiego ducha, „śladów egzystencji”. Hermeneutyka odgrywa zatem rolę poznawczą, stając się ogólną teorią rozumienia utrwalonych „ekspresji życia”. W pracy z 1900 r. pt. Powstanie hermeneutyki Dilthey pisał:

Tylko w języku ludzkie wnętrze znajduje swój pełny, wyczerpujący i obiektywnie zrozumiały wyraz. Dlatego sztuka rozumienia ma centrum w wykładni, czyli w interpretacji zawartych w piśmie śladów ludzkiej egzystencji (s. 293–294).

Według Diltheya, będącego filozofem życia, badanie „ekspresji życia” to aktywność hermeneutyczna, dzięki której człowiek uzyskuje zapośredniczone (w języku) rozumienie samego siebie.

Heidegger a współczesna filozofia hermeneutyczna

Przekroczenie epistemologicznego ujęcia kategorii rozumienia, które było istotnym momentem w rozwoju filozofii hermeneutycznej, nastąpiło w filozofii Martina Heideggera (zob. więcej na s. 9–11 tego numeru). Dla autora Bycia i czasu kategoria rozumienia ma charakter ontologiczny – rozumienie jest sposobem bycia, nie zaś sposobem poznania. Człowiek jest bytem, który w swoim byciu do tego bycia odnosi się rozumiejąco. Do koncepcji Heideggera nawiązują wspomniani czołowi przedstawiciele filozofii hermeneutycznej – Gadamer i Ricoeur. Dostrzegając fundamentalny związek między hermeneutyką i egzystencją, przyjmują, że interpretacja jest zapośredniczonym w języku rozumieniem siebie i świata.

Tak zarysowana perspektywa utrudnia scharakteryzowanie filozofii hermeneutycznej na tle innych współczesnych nurtów filozoficznych. Rozumienie siebie i świata okrężną drogą interpretacji – to hasło niezwykle pojemne. Niewątpliwie jednak filozofia hermeneutyczna uwypukla fakt osadzenia człowieka w dziejach, tradycji, kulturze i języku, podkreśla jego skończoność oraz różnorakie uwarunkowania, którym podlega. Stąd bierze się jej sprzeciw wobec filozoficznych absolutyzmów. Jest ona niczym tocząca się rozmowa, która – zgodnie z ostatnimi zdaniami z Gadamerowskiej Prawdy i metody – nie daje się podsumować. W takiej hermeneutycznej rozmowie nie chodzi o posiadanie ostatniego, słusznego słowa, lecz o próbę rozumienia i porozumienia.

Warto doczytać:

A. Bronk, Wprowadzenie. Hermeneutyka – hermeneutyka filozoficzna – filozofia hermeneutyczna, [w:] Hermeneutyczne dziedzictwo filozofii, red. H. T. Mikołajczyk, M. Oziębłowski, M. Rembierz, Kraków 2006 , s. 17–29.
W. Dilthey, Powstanie hermeneutyki, tłum. K. Krzemieniowa, [w:] tegoż, Pisma estetyczne, Warszawa 1982, s. 290–311.
P. Dybel, Oblicza hermeneutyki, Kraków 2012.
J. Grondin, Wprowadzenie do hermeneutyki filozoficznej, tłum. L. Łysień, Kraków 2007.
W. Lorenc, Filozofia hermeneutyczna. Inspiracje, klasycy, radykalizacje, Warszawa 2019.
G. Scholtz, Czym jest i od kiedy istnieje ‘filozofia hermeneutyczna’?, tłum. D. Domagała, [w:] Studia z filozofii niemieckiej, t. I, Hermeneutyczna tożsamość filozofii, red. S. Czerniak, J. Rolewski, Toruń 1994, s. 41–67.
M. Szulakiewicz, Filozofia jako hermeneutyka, Toruń 2004.
M. Urbaniak, Hermeneutyka a kierunki myśli współczesnej, Kraków 2014.

Krystyna Bembennek –pracuje w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Gdańskiego, jest współpracowniczką dydaktyczną Uniwersytetu SWPS. Zajmuje się także edukacją filozoficzną młodzieży i seniorów oraz doradztwem filozoficznym. Zainteresowania naukowe: antropologia filozoficzna, zagadnienie podmiotowości w filozofii współczesnej, filozofia edukacji. Lubi spacery, jogę i qigong, seriale. I koty.