Artykuł Logika

Krzysztof A. Wieczorek: #1. Czym jest logika?

Logikę określa się czasem jako naukę o poprawnym myśleniu. O jakie jednak myślenie i o jaką poprawność chodzi w tej definicji? Na to pytanie odpowiem w tym artykule. W kolejnych odcinkach cyklu będę powoli wprowadzał Czytelników w tajniki logiki. Opiszę w nich tworzone przez logików narzędzia mające służyć nam pomocą w myśleniu i komunikowaniu swych myśli innym ludziom.

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2021 nr 1 (37), s. 30–31. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Sło­wo logi­ka wywo­dzi się od grec­kie­go wyra­zu λόγος (logos), któ­ry tłu­ma­czo­ny jest jako sło­wo, język, myśle­nie, rozu­mo­wa­nie. W języ­ku potocz­nym sło­wo to poja­wia się dość czę­sto. Przy­kła­do­wo pod­czas dys­ku­sji zarzu­ca­my opo­nen­to­wi brak logi­ki; ape­lu­je­my, aby ktoś pomy­ślał logicz­nie; sta­ra­my się komuś coś logicz­nie wytłu­ma­czyć; mówi­my o logicz­nych kon­se­kwen­cjach cze­goś, o logi­ce dzie­jów czy też o logi­ce uczuć; uży­wa­my zwro­tów typu to prze­cież logicz­ne lub nie ma w tym żad­nej logi­ki. W takich codzien­nych kon­tek­stach logi­ka koja­rzo­na jest na ogół z jasno­ścią, zro­zu­mia­ło­ścią, spój­no­ścią, rozsądkiem.

Czym jed­nak jest logi­ka rozu­mia­na jako dzie­dzi­na wie­dzy? Czę­sto moż­na spo­tkać się ze stwier­dze­niem, że logi­ka to nauka o popraw­nym myśle­niu. Gdy­by­śmy mie­li przy­jąć taką defi­ni­cję, musie­li­by­śmy ją jed­nak nie­co dopre­cy­zo­wać. Aby dobrze zro­zu­mieć, czym logi­ka się zaj­mu­je, musi­my koniecz­nie dokład­niej okre­ślić, o jakie myśle­nie i o jaką popraw­ność cho­dzi w tym stwier­dze­niu. Wyobraź­my sobie na przy­kład stu­den­ta jadą­ce­go w desz­czo­wy listo­pa­do­wy pora­nek na roz­po­czy­na­ją­cy się o godzi­nie ósmej wykład z logi­ki. Nie mając nic lep­sze­go do robo­ty, stu­dent ów zaczy­na wspo­mi­nać, jak to jesz­cze nie­daw­no w cza­sie waka­cji nad cie­płym morzem spę­dzał bez­tro­sko czas, leżąc na pla­ży pod pal­mo­wym para­so­lem i popi­ja­jąc orzeź­wia­ją­ce­go drin­ka. Spo­glą­da­jąc przez okno auto­bu­su, odno­si on nie­od­par­te wra­że­nie, że tam­ta sytu­acja była zde­cy­do­wa­nie przy­jem­niej­sza od tej, w jakiej aktu­al­nie się znaj­du­je. To, co dzie­je się w gło­wie takie­go stu­den­ta, jest na pew­no jakimś rodza­jem myśle­nia. Wie­lu powie­dzia­ło­by też, że jest to myśle­nie jak naj­bar­dziej popraw­ne. Nie jest to jed­nak nie­ste­ty taki rodzaj popraw­ne­go myśle­nia, jakim zaj­mu­je się logika.

Otóż logi­ków inte­re­su­je wyłącz­nie myśle­nie zwer­ba­li­zo­wa­ne, wyra­żo­ne w języ­ku. Tak więc cho­dzi im nie o na przy­kład wyobra­ża­nie sobie cze­goś przy pomo­cy pla­stycz­nych obra­zów czy „buja­nie w obło­kach”, ale o myśle­nie odby­wa­ją­ce się przy pomo­cy zdań – moż­na powie­dzieć, takie bez­gło­śne, bez poru­sza­nia usta­mi, mówienie.

Jak nato­miast rozu­mia­na jest w logi­ce popraw­ność takie­go myśle­nia? Aby odpo­wie­dzieć na to pyta­nie, musi­my poczy­nić pew­ne roz­róż­nie­nie, oddzie­la­jąc od sie­bie logi­kę sze­ro­ko poj­mo­wa­ną i logi­kę rozu­mia­ną wąsko – bar­dziej spe­cja­li­stycz­nie. W każ­dym z tych obsza­rów popraw­ność ozna­cza bowiem coś innego.

Logika szeroko rozumiana

Sze­ro­ko poj­mo­wa­na logi­ka zaj­mu­je się wszel­kim myśle­niem wyra­żo­nym w języ­ku. Co wię­cej, w polu zain­te­re­so­wań takiej logi­ki pozo­sta­je nie tyl­ko samo myśle­nie, ale rów­nież prze­ka­zy­wa­nie myśli innym, czy­li mówie­nie. Ujmu­jąc to samo nie­ja­ko od dru­giej stro­ny, może­my powie­dzieć, że sze­ro­ko rozu­mia­na logi­ka zaj­mu­je się języ­kiem jako narzę­dziem słu­żą­cym do myśle­nia i komu­ni­ko­wa­nia myśli.

Na grun­cie tak poj­mo­wa­nej logi­ki popraw­ność rozu­mia­na jest przede wszyst­kim jako jasność i ści­słość myśle­nia oraz mówie­nia. W ramach tej dzie­dzi­ny bada­cze sta­ra­ją się podać recep­ty na to, jak for­mu­ło­wać myśli w spo­sób moż­li­wie naj­bar­dziej przej­rzy­sty i zro­zu­mia­ły, a następ­nie jak sku­tecz­nie prze­ka­zy­wać je innym. Logi­cy bada­ją język pod kątem tego, jakie pułap­ki zasta­wia on na jego użyt­kow­ni­ków, jakie pro­ble­my może cza­sem powo­do­wać nie­ostroż­ne posłu­gi­wa­nie się nim. Sta­ra­ją się poznać i opi­sać róż­no­rod­ne zwią­za­ne z języ­kiem zja­wi­ska (na przy­kład nie­ostrość lub wielo­znaczność wyra­żeń czy też suge­ro­wa­nie przez wypo­wie­dzi róż­nych tre­ści „mię­dzy wier­sza­mi”), któ­re mogą zakłó­cać myśle­nie lub komu­ni­ka­cję. Jed­no­cze­śnie logi­cy pró­bu­ją oczy­wi­ście wska­zy­wać, jak w owe zasta­wia­ne na nas przez język pułap­ki nie wpadać.

Logika wąsko rozumiana

Logi­ka rozu­mia­na w spo­sób węż­szy zaj­mu­je się tyl­ko jed­nym szcze­gól­nym rodza­jem myśle­nia – wnio­sko­wa­niem. Wnio­sko­wa­nie moż­na zde­fi­nio­wać jako taki pro­ces myślo­wy, pod­czas któ­re­go na pod­sta­wie uzna­nia za praw­dzi­we pew­nych zdań – prze­sła­nek, uzna­je­my za praw­dzi­we kolej­ne zda­nie – wnio­sek, któ­re­go dotych­czas nie uzna­wa­li­śmy lub uzna­wa­li­śmy go z mniej­szą pew­no­ścią. Gdy na przy­kład ktoś widząc nisko lata­ją­ce jaskół­ki, stwier­dza, że będzie padał deszcz, to prze­pro­wa­dza on w tym momen­cie pro­ste wnio­sko­wa­nie – na pod­sta­wie uzna­nia za praw­dzi­we prze­słan­ki jaskół­ki nisko lata­ją uzna­je za praw­dzi­wy wnio­sek zawar­ty w zda­niu będzie padał deszcz. Podob­nie wnio­sko­wa­niem jest nastę­pu­ją­cy ciąg myśli, któ­ry może poja­wić się w gło­wie roz­tar­gnio­ne­go pro­fe­so­ra, bez­sku­tecz­nie szu­ka­ją­ce­go tecz­ki z waż­ny­mi dokumentami:

Prze­słan­ka 1: Tecz­ka mogła zostać w gabi­ne­cie na uczel­ni lub w samo­cho­dzie.

Prze­słan­ka 2: W samo­cho­dzie tecz­ki nie ma.

Wnio­sek: A zatem tecz­ka zosta­ła w gabi­ne­cie.

Na grun­cie logi­ki wąsko rozu­mia­nej popraw­ność myśle­nia ozna­cza oczy­wi­ście popraw­ność wnio­sko­wa­nia. W ramach tej dzie­dzi­ny bada­cze opra­co­wu­ją róż­no­rod­ne meto­dy pozwa­la­ją­ce na stwier­dze­nie, czy na pod­sta­wie danych prze­sła­nek upraw­nio­ne jest wycią­gnię­cie takie­go, a nie inne­go wnio­sku, czy­li, mówiąc krót­ko, czy wnio­sko­wa­nie zosta­ło prze­pro­wa­dzo­ne w spo­sób prawidłowy.

W kolej­nych odcin­kach tego cyklu będę chciał przy­bli­żyć Czy­tel­ni­kom logi­kę zarów­no rozu­mia­ną sze­ro­ko, jak i wąsko. Przede wszyst­kim przed­sta­wię część stwo­rzo­nych przez logi­ków narzę­dzi słu­żą­cych do kon­tro­lo­wa­nia popraw­no­ści wnio­sko­wań. Poka­żę, jak przy ich pomo­cy pra­wi­dło­wość nie­któ­rych wnio­sko­wań moż­na badać w spo­sób abso­lut­nie obiek­tyw­ny i nie­pod­wa­żal­ny – jak moż­na „obli­czać”, czy w danym przy­pad­ku wnio­sek został wywie­dzio­ny z prze­sła­nek we wła­ści­wy spo­sób. Dodat­ko­wo posta­ram się krót­ko opi­sać kil­ka zja­wisk języ­ko­wych, któ­re spra­wia­ją, że nasze myśle­nie bądź komu­ni­ka­cja nie zawsze wypa­da­ją tak, jak byśmy sobie tego życzy­li. Zwró­cę uwa­gę na pro­ble­my, jakie wyni­ka­ją cza­sem z nie­ostroż­ne­go posłu­gi­wa­nia się języ­kiem i spró­bu­ję poka­zać, jak, przy­naj­mniej w nie­któ­rych przy­pad­kach, moż­na pró­bo­wać sobie z nimi radzić.


Krzysz­tof A. Wie­czo­rek – pro­fe­sor uczel­ni w Insty­tu­cie Filo­zo­fii Uni­wer­sy­te­tu Ślą­skie­go. Inte­re­su­je go przede wszyst­kim tzw. logi­ka nie­for­mal­na, teo­ria argu­men­ta­cji i per­swa­zji, związ­ki mię­dzy logi­ką a psy­cho­lo­gią. Pry­wat­nie jest miło­śni­kiem zwie­rząt (ale tyl­ko żywych, nie na tale­rzu). Ama­tor­sko upra­wia bie­gi długodystansowe.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska.
W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.

< Powrót do spi­su tre­ści numeru.

Ilu­stra­cja: Nata­lia Biesiada-Myszak

Najnowszy numer można nabyć od 5 maja w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy