Artykuł Logika

Krzysztof A. Wieczorek: #1. Czym jest logika?

Logikę określa się czasem jako naukę o poprawnym myśleniu. O jakie jednak myślenie i o jaką poprawność chodzi w tej definicji? Na to pytanie odpowiem w tym artykule. W kolejnych odcinkach cyklu będę powoli wprowadzał Czytelników w tajniki logiki. Opiszę w nich tworzone przez logików narzędzia mające służyć nam pomocą w myśleniu i komunikowaniu swych myśli innym ludziom.

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2021 nr 1 (37), s. 30–31. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Sło­wo logi­ka wywo­dzi się od grec­kie­go wyra­zu λόγος (logos), któ­ry tłu­ma­czo­ny jest jako sło­wo, język, myśle­nie, rozu­mo­wa­nie. W języ­ku potocz­nym sło­wo to poja­wia się dość czę­sto. Przy­kła­do­wo pod­czas dys­ku­sji zarzu­ca­my opo­nen­to­wi brak logi­ki; ape­lu­je­my, aby ktoś pomy­ślał logicz­nie; sta­ra­my się komuś coś logicz­nie wytłu­ma­czyć; mówi­my o logicz­nych kon­se­kwen­cjach cze­goś, o logi­ce dzie­jów czy też o logi­ce uczuć; uży­wa­my zwro­tów typu to prze­cież logicz­ne lub nie ma w tym żad­nej logi­ki. W takich codzien­nych kon­tek­stach logi­ka koja­rzo­na jest na ogół z jasno­ścią, zro­zu­mia­ło­ścią, spój­no­ścią, rozsądkiem.

Czym jed­nak jest logi­ka rozu­mia­na jako dzie­dzi­na wie­dzy? Czę­sto moż­na spo­tkać się ze stwier­dze­niem, że logi­ka to nauka o popraw­nym myśle­niu. Gdy­by­śmy mie­li przy­jąć taką defi­ni­cję, musie­li­by­śmy ją jed­nak nie­co dopre­cy­zo­wać. Aby dobrze zro­zu­mieć, czym logi­ka się zaj­mu­je, musi­my koniecz­nie dokład­niej okre­ślić, o jakie myśle­nie i o jaką popraw­ność cho­dzi w tym stwier­dze­niu. Wyobraź­my sobie na przy­kład stu­den­ta jadą­ce­go w desz­czo­wy listo­pa­do­wy pora­nek na roz­po­czy­na­ją­cy się o godzi­nie ósmej wykład z logi­ki. Nie mając nic lep­sze­go do robo­ty, stu­dent ów zaczy­na wspo­mi­nać, jak to jesz­cze nie­daw­no w cza­sie waka­cji nad cie­płym morzem spę­dzał bez­tro­sko czas, leżąc na pla­ży pod pal­mo­wym para­so­lem i popi­ja­jąc orzeź­wia­ją­ce­go drin­ka. Spo­glą­da­jąc przez okno auto­bu­su, odno­si on nie­od­par­te wra­że­nie, że tam­ta sytu­acja była zde­cy­do­wa­nie przy­jem­niej­sza od tej, w jakiej aktu­al­nie się znaj­du­je. To, co dzie­je się w gło­wie takie­go stu­den­ta, jest na pew­no jakimś rodza­jem myśle­nia. Wie­lu powie­dzia­ło­by też, że jest to myśle­nie jak naj­bar­dziej popraw­ne. Nie jest to jed­nak nie­ste­ty taki rodzaj popraw­ne­go myśle­nia, jakim zaj­mu­je się logika.

Otóż logi­ków inte­re­su­je wyłącz­nie myśle­nie zwer­ba­li­zo­wa­ne, wyra­żo­ne w języ­ku. Tak więc cho­dzi im nie o na przy­kład wyobra­ża­nie sobie cze­goś przy pomo­cy pla­stycz­nych obra­zów czy „buja­nie w obło­kach”, ale o myśle­nie odby­wa­ją­ce się przy pomo­cy zdań – moż­na powie­dzieć, takie bez­gło­śne, bez poru­sza­nia usta­mi, mówienie.

Jak nato­miast rozu­mia­na jest w logi­ce popraw­ność takie­go myśle­nia? Aby odpo­wie­dzieć na to pyta­nie, musi­my poczy­nić pew­ne roz­róż­nie­nie, oddzie­la­jąc od sie­bie logi­kę sze­ro­ko poj­mo­wa­ną i logi­kę rozu­mia­ną wąsko – bar­dziej spe­cja­li­stycz­nie. W każ­dym z tych obsza­rów popraw­ność ozna­cza bowiem coś innego.

Logika szeroko rozumiana

Sze­ro­ko poj­mo­wa­na logi­ka zaj­mu­je się wszel­kim myśle­niem wyra­żo­nym w języ­ku. Co wię­cej, w polu zain­te­re­so­wań takiej logi­ki pozo­sta­je nie tyl­ko samo myśle­nie, ale rów­nież prze­ka­zy­wa­nie myśli innym, czy­li mówie­nie. Ujmu­jąc to samo nie­ja­ko od dru­giej stro­ny, może­my powie­dzieć, że sze­ro­ko rozu­mia­na logi­ka zaj­mu­je się języ­kiem jako narzę­dziem słu­żą­cym do myśle­nia i komu­ni­ko­wa­nia myśli.

Na grun­cie tak poj­mo­wa­nej logi­ki popraw­ność rozu­mia­na jest przede wszyst­kim jako jasność i ści­słość myśle­nia oraz mówie­nia. W ramach tej dzie­dzi­ny bada­cze sta­ra­ją się podać recep­ty na to, jak for­mu­ło­wać myśli w spo­sób moż­li­wie naj­bar­dziej przej­rzy­sty i zro­zu­mia­ły, a następ­nie jak sku­tecz­nie prze­ka­zy­wać je innym. Logi­cy bada­ją język pod kątem tego, jakie pułap­ki zasta­wia on na jego użyt­kow­ni­ków, jakie pro­ble­my może cza­sem powo­do­wać nie­ostroż­ne posłu­gi­wa­nie się nim. Sta­ra­ją się poznać i opi­sać róż­no­rod­ne zwią­za­ne z języ­kiem zja­wi­ska (na przy­kład nie­ostrość lub wielo­znaczność wyra­żeń czy też suge­ro­wa­nie przez wypo­wie­dzi róż­nych tre­ści „mię­dzy wier­sza­mi”), któ­re mogą zakłó­cać myśle­nie lub komu­ni­ka­cję. Jed­no­cze­śnie logi­cy pró­bu­ją oczy­wi­ście wska­zy­wać, jak w owe zasta­wia­ne na nas przez język pułap­ki nie wpadać.

Logika wąsko rozumiana

Logi­ka rozu­mia­na w spo­sób węż­szy zaj­mu­je się tyl­ko jed­nym szcze­gól­nym rodza­jem myśle­nia – wnio­sko­wa­niem. Wnio­sko­wa­nie moż­na zde­fi­nio­wać jako taki pro­ces myślo­wy, pod­czas któ­re­go na pod­sta­wie uzna­nia za praw­dzi­we pew­nych zdań – prze­sła­nek, uzna­je­my za praw­dzi­we kolej­ne zda­nie – wnio­sek, któ­re­go dotych­czas nie uzna­wa­li­śmy lub uzna­wa­li­śmy go z mniej­szą pew­no­ścią. Gdy na przy­kład ktoś widząc nisko lata­ją­ce jaskół­ki, stwier­dza, że będzie padał deszcz, to prze­pro­wa­dza on w tym momen­cie pro­ste wnio­sko­wa­nie – na pod­sta­wie uzna­nia za praw­dzi­we prze­słan­ki jaskół­ki nisko lata­ją uzna­je za praw­dzi­wy wnio­sek zawar­ty w zda­niu będzie padał deszcz. Podob­nie wnio­sko­wa­niem jest nastę­pu­ją­cy ciąg myśli, któ­ry może poja­wić się w gło­wie roz­tar­gnio­ne­go pro­fe­so­ra, bez­sku­tecz­nie szu­ka­ją­ce­go tecz­ki z waż­ny­mi dokumentami:

Prze­słan­ka 1: Tecz­ka mogła zostać w gabi­ne­cie na uczel­ni lub w samo­cho­dzie.

Prze­słan­ka 2: W samo­cho­dzie tecz­ki nie ma.

Wnio­sek: A zatem tecz­ka zosta­ła w gabi­ne­cie.

Na grun­cie logi­ki wąsko rozu­mia­nej popraw­ność myśle­nia ozna­cza oczy­wi­ście popraw­ność wnio­sko­wa­nia. W ramach tej dzie­dzi­ny bada­cze opra­co­wu­ją róż­no­rod­ne meto­dy pozwa­la­ją­ce na stwier­dze­nie, czy na pod­sta­wie danych prze­sła­nek upraw­nio­ne jest wycią­gnię­cie takie­go, a nie inne­go wnio­sku, czy­li, mówiąc krót­ko, czy wnio­sko­wa­nie zosta­ło prze­pro­wa­dzo­ne w spo­sób prawidłowy.

W kolej­nych odcin­kach tego cyklu będę chciał przy­bli­żyć Czy­tel­ni­kom logi­kę zarów­no rozu­mia­ną sze­ro­ko, jak i wąsko. Przede wszyst­kim przed­sta­wię część stwo­rzo­nych przez logi­ków narzę­dzi słu­żą­cych do kon­tro­lo­wa­nia popraw­no­ści wnio­sko­wań. Poka­żę, jak przy ich pomo­cy pra­wi­dło­wość nie­któ­rych wnio­sko­wań moż­na badać w spo­sób abso­lut­nie obiek­tyw­ny i nie­pod­wa­żal­ny – jak moż­na „obli­czać”, czy w danym przy­pad­ku wnio­sek został wywie­dzio­ny z prze­sła­nek we wła­ści­wy spo­sób. Dodat­ko­wo posta­ram się krót­ko opi­sać kil­ka zja­wisk języ­ko­wych, któ­re spra­wia­ją, że nasze myśle­nie bądź komu­ni­ka­cja nie zawsze wypa­da­ją tak, jak byśmy sobie tego życzy­li. Zwró­cę uwa­gę na pro­ble­my, jakie wyni­ka­ją cza­sem z nie­ostroż­ne­go posłu­gi­wa­nia się języ­kiem i spró­bu­ję poka­zać, jak, przy­naj­mniej w nie­któ­rych przy­pad­kach, moż­na pró­bo­wać sobie z nimi radzić.


Krzysz­tof A. Wie­czo­rek – pro­fe­sor uczel­ni w Insty­tu­cie Filo­zo­fii Uni­wer­sy­te­tu Ślą­skie­go. Inte­re­su­je go przede wszyst­kim tzw. logi­ka nie­for­mal­na, teo­ria argu­men­ta­cji i per­swa­zji, związ­ki mię­dzy logi­ką a psy­cho­lo­gią. Pry­wat­nie jest miło­śni­kiem zwie­rząt (ale tyl­ko żywych, nie na tale­rzu). Ama­tor­sko upra­wia bie­gi długodystansowe.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska.
W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.

< Powrót do spi­su tre­ści numeru.

Ilu­stra­cja: Nata­lia Biesiada-Myszak

Najnowszy numer można nabyć od 1 lipca w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy