Artykuł Filozofia kultury Filozofia polityki

Leszek Kleszcz: Pochwała utopii

Czym jest utopia? Proste słownikowe określenie mówi, że jest to „kraj szczęśliwy wymarzony przez poetów i filozofów, w którym panują idealne stosunki; nieziszczalne marzenie”. Samo słowo „utopia” wymyślił Tomasz Morus, który w 1516 roku wydał Książeczkę zaiste złotą i niemniej pożyteczną jak przyjemną o najlepszym ustroju państwa i nieznanej dotąd wyspie Utopia. Cóż znaczyło to słowo? Może „nieistniejące miejsce” (ou-topos), może „dobre miejsce” (eu-topos), a może „dobre nieistniejące miejsce”?

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj!” 2020 nr 3 (33), s. 16–17. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.


Nieza­leżnie od intencji Morusa najlepiej istotę myśle­nia utopi­jnego odd­a­je chy­ba to ostat­nie znacze­nie. Wprawdzie słowo pow­stało w XVI wieku, ale wyraża ono zjawisko bardziej uni­w­er­salne, gdyż marze­nie o utopii – owym „dobrym nieist­nieją­cym miejs­cu” towarzyszy człowiekowi od samego początku, a jego śla­dy może­my odnaleźć już w najs­tarszych mitach czy świę­tych księ­gach niemal wszys­t­kich religii. Należy ono chy­ba do „isto­ty człowieczeńst­wa”. U jego źródeł tkwi poczu­cie rozdźwięku między tym, co jest, a tym, co chcielibyśmy, by było, co powin­no lub przy­na­jm­niej mogło­by być. Bowiem myśle­nie utopi­jne wyras­ta z jed­nej strony z „tęs­kno­ty za rajem”, z drugiej ze sprze­ci­wu wobec tego świa­ta, z niez­gody na cier­pi­e­nie, niespraw­iedli­wość, przemi­jal­ność. Ta niez­go­da przy­biera różny ksz­tałt, dlat­ego próbowano odróż­ni­ać utopie eskapiczne i hero­iczne (J. Sza­c­ki), uro­jone, kry­ty­czne, oświecone (G. Picht) czy też ładu wiecznego, społeczne i eupsy­chie. W utopi­ach ładu wiecznego wszys­tko ule­ga całkowitej przemi­an­ie i nawet „wilk miesz­ka z barankiem”, w ide­al­nych społeczeńst­wach nie ma wojen, niespraw­iedli­woś­ci ani gło­du, z kolei eupsy­chie zaw­ier­a­ją „rady dla poje­dynczego”, wskazu­ją, jak stać się „nad­człowiekiem” lub przy­na­jm­niej „ryc­erzem wiary”.

Choć słowo „utopista” jest powszech­nie uży­wane jako syn­on­im określe­nia „marzy­ciel”, „nai­w­ni­ak” czy ktoś całkowicie oder­wany od rzeczy­wis­toś­ci, to w isto­cie bard­zo wiele zawdz­ięcza­my tym „leszc­zom”, gdyż myśle­nie utopi­jne pełni szereg bard­zo ważnych funkcji. Pod­sta­wową jest chy­ba funkc­ja kry­ty­cz­na. W utopi­jnych kon­cepc­jach pokazy­wano ciemne strony rzeczy­wis­toś­ci: niespraw­iedli­wość społeczną, zniewole­nie, egoizm, urzec­zowie­nie sto­sunków między­ludz­kich czy nieau­t­en­ty­czność. Z funkcją kry­ty­czną związana jest cecha, którą moż­na określić jako intencjon­al­ność myśli utopi­jnej. Oto pięt­nu­jąc, kry­tyku­jąc społeczną rzeczy­wis­tość, spraw­ia, że zaczy­namy ją dostrze­gać – utopi­j­na kry­ty­ka „czyni widocznym”.

Myśle­nie utopi­jne pełni również funkcję wartoś­ciotwór­czą, ponieważ jest ono zawsze myśle­niem wartoś­ci­u­ją­cym, oce­ni­a­ją­cym rzeczy­wis­tość z punk­tu widzenia pewnych wartoś­ci, np. spraw­iedli­woś­ci, wol­noś­ci, równoś­ci. Utopiś­ci pod­kreśla­ją ich niezby­wal­ność, a czyniąc to, zapład­ni­a­ją ludzkie umysły pewnego rodza­ju ide­al­izmem. Dzię­ki temu myśle­nie utopi­jne sta­je się ważnym czyn­nikiem dziejotwór­czym, a his­torię ludzkoś­ci moż­na postrze­gać jako pro­ces tworzenia ide­al­nych pro­jek­tów i pode­j­mowa­nia prób ich real­iza­cji. Współczesne społeczeńst­wa są, do pewnego stop­nia, owocem utopi­jnych pro­jek­tów sprzed lat.
Myśle­nie utopi­jne pełni również funkcję poz­naw­czą, jest odmi­aną ćwiczenia wyobraźni, gdyż każdy utopi­jny pro­jekt moż­na potrak­tować jako teo­re­ty­czną próbę zbada­nia pewnej hipotezy, jako próbę odpowiedzi na pytanie, jak powin­no być skon­struowane społeczeńst­wo, by real­i­zowało cele zamier­zone przez utopistę.

Oprócz zwolen­ników myśle­nia utopi­jnego ist­nieją oczy­wiś­cie również kry­ty­cy, którzy przy­pom­i­na­ją, że „marzenia jed­nych bywa­ją kosz­mara­mi innych”, a zre­al­i­zowane pro­jek­ty utopi­jne łat­wo mogły­by się prze­rodz­ić w zamknięte społeczeńst­wa total­i­tarne. Na obronę zwolen­ników myśle­nia utopi­jnego moż­na powiedzieć, że po pier­wsze „człowiek nie jest Bogiem”. A więc wszys­tko, co robi, jest zawsze obciążone niedoskon­ałoś­cią; oczy­wiś­cie doty­czy to także pro­jek­tów ide­al­nego społeczeńst­wa. Po drugie wyda­je mi się, że kluc­zowe znacze­nie w myśle­niu utopi­jnym ma funkc­ja kry­ty­cz­na i niez­go­da na rzeczy­wis­tość. Dlat­ego pamię­ta­jmy, że, „gdy ludzie nie śnią o kat­e­drach, nie umieją budować pięknych mansard”.


Leszek Kleszcz – Kierown­ik Zakładu Filo­zofii Współczes­nej w Insty­tu­cie Filo­zofii na Uni­w­er­syte­cie Wrocławskim. Zain­tere­sowa­nia: filo­zofia jako „miłość mądroś­ci”. Śladów tej „mądroś­ci” szukam w filo­zofii, his­torii, lit­er­aturze i obserwac­jach życia codzi­en­nego. Ważne miejsce w tych poszuki­wa­ni­ach zaj­mu­ją klasy­cy filo­zofii tacy jak m.in.: Sokrates, Pla­ton, Arys­tote­les, Mon­taigne, Kant, Schopen­hauer czy Niet­zsche; z współczes­nych nurtów filo­zoficznych najbliższa jest mi filo­zofia hermeneu­ty­cz­na, zwłaszcza w wer­sji Gadamerowskiej. Hob­by mam bard­zo staroświeck­ie: lubię czy­tać książ­ki.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­ka.

< Powrót do spisu treś­ci numeru.

Ilus­trac­ja: Mał­gorza­ta Uglik

Najnowszy numer można nabyć od 2 lipca w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

1 komentarz

Kliknij, aby skomentować

  • Prof. LK!
    Jeśli dziś utopią stało się wszys­tko, no praw­ie wszys­tko, to dlaczego by nie?!
    Pozdrowienia!
    Aus Lieg­nitz

Sklep

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy