Historia filozofii nowożytnej Relacje i reportaże

Locke na rozdrożu: Religia i problem spójności filozofii Locke’a. Seminarium prof. Adama Grzelińskiego – relacja

seminarium
23 kwietnia 2020 roku za pośrednictwem internetowej platformy Microsoft Teams odbyło się seminarium badawcze poświęcone filozofii Johna Locke’a. Gościem Instytutu Filozofii UJ był znawca nowożytnej filozofii brytyjskiej prof. Adam Grzeliński z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W seminarium online udział wzięło około dwudziestu słuchaczy.

Zapisz się do naszego newslettera

Na początku swo­jego wys­tąpi­enia prof. Grzelińs­ki streś­cił stan badań nad filo­zofią Johna Locke’a, zwraca­jąc uwagę na to, że ist­nieje kil­ka głównych per­spek­tyw, z jakich anal­izu­je się dzieła bry­tyjskiego filo­zo­fa. Na pier­wszy plan wysuwa się zwyk­le spór Locke’a z Kartezjuszem i nowożyt­nym racjon­al­izmem, dyskus­je, jakie Locke prowadz­ił w ramach metodologii nauk, na przykład medy­cyny, wresz­cie zaan­gażowanie poli­ty­czne Locke’a, głos­zone pod hasłem lib­er­al­iz­mu i tol­er­ancji religi­jnej. Prof. Grzelińs­ki pod­kreślił, że na każdej z tych płaszczyzn da się zaob­ser­wować umi­arkowanie auto­ra Rozważań doty­czą­cych rozu­mu ludzkiego. Locke zna­j­dował się na roz­drożu – z jed­nej strony nie satys­fakcjonował go już „stary” XVII-wieczny racjon­al­izm, z drugiej brakowało mu bezkom­pro­misowoś­ci nowej filo­zofii empirycznej. Kry­tykował na przykład kartez­jańskie poję­cie sub­stancji, ale nie rezyg­nował z niego całkowicie – ten krok wykon­ał dopiero David Hume.

Locke badał rozum ludz­ki tak, jak anatom bada ciało, eksponu­jąc jego funkc­je (opinia Woltera). Chci­ał zrekon­struować warun­ki uzyski­wa­nia wiedzy. Jako empirys­ta bazował na danych doświad­czenia, ale także na świadectwach innych ludzi. Na pod­staw­ie relacji podróżników i obser­wa­torów przy­rody w swoich dziełach podawał przykłady istot (chimery, hybry­dy), których potwierdzenia próżno było­by szukać u dzisiejszych przy­rod­ników. Locke uważał, że ocean ludzkiej niewiedzy dopiero musi opaść, żebyśmy zobaczyli, co jest prawdą, a co nie – sądz­ił jed­nak, że warto gro­madz­ić i badać świadect­wa, które wyda­ją się racjon­alne.

Także poglądy Locke’a doty­czące tol­er­ancji były zachowaw­cze – daleko było im do radykaliz­mu poglądów na przykład współczes­nego filo­zo­fowi Pierre’a Bayle’a. Wol­ność wyz­nawa­nia poglądów religi­jnych u Locke’a nie obe­j­mowała wszys­t­kich – wyjątkiem byli katol­i­cy i ateiś­ci; pier­wsi z powodów poli­ty­cznych, a drudzy z powodów moral­nych.

seminarium

Fot.: prof. Adam Grzelińs­ki (duże zdję­cie), dr Has­se Hämäläi­nen (góra), dr Prze­mysław Spryszak (dół) 

Toruńs­ki badacz zwró­cił uwagę, że jeden z ciekawszych, a rzad­ko pode­j­mowanych tem­atów badaw­czych ofer­u­je Locke’owska filo­zofia religii. Cho­ci­aż Locke przed­staw­ił swo­je poglądy w wielu tek­stach (na przykład w licznych rozdzi­ałach Rozważań doty­czą­cych rozu­mu ludzkiego czy The Rea­son­able­ness of Chris­tian­i­ty), zrekon­struowanie jego poglądów na religię nie jest łatwe. Także i w ich przy­pad­ku rzu­ca się jed­nak w oczy umi­arkowanie filo­zo­fa. Locke zwracał się do społeczeńst­wa zmęc­zonego długi­mi woj­na­mi religi­jny­mi. Chci­ał zachować zarówno trady­cję, jak i wiary­god­ność nau­ki. Nie wąt­pił w prawdzi­wość chrześ­ci­jańskiego Objaw­ienia, choć odrzu­cał kalwińs­ki fideizm. Instanc­ja­mi wery­fiku­ją­cy­mi poz­nanie rzeczy­wis­toś­ci nad­przy­rod­zonej były u niego z jed­nej strony rozum, a z drugiej – Bib­lia. Bada­jąc Pis­mo Święte, Locke dopuszczał prawdy przekracza­jące możli­woś­ci ludzkiego rozu­mu, ale tylko takie, które nie stały­by z nim w sprzecznoś­ci. Z tego powodu wierzył na przykład w cuda czy zmartwych­w­stanie ciał, ale skła­ni­ał się ku antytryni­taryz­mowi. Sądz­ił także, że indy­wid­u­alne wnios­ki doty­czące spraw wiary powin­ny być porówny­wane z wnioska­mi więk­szej wspól­no­ty (autorów, badaczy, duchownych) – wtedy zmniejsza się ryzyko popełnienia błę­du.

W Locke’owskiej filo­zofii religii widoczny jest prak­ty­cyzm filo­zo­fa. Poz­nanie, zarówno w dziedzinie natu­ry, jak i religii, ma u Locke’a znacze­nie prak­ty­czne. Badacze natu­ry pogłębi­a­ją naszą zna­jo­mość świa­ta, reli­gia jest nato­mi­ast uza­sad­nie­niem moral­noś­ci.

Prof. Grzelińs­ki pod­kreślał, że wiele log­icznych kon­sek­wencji poglądów Locke’a nie zostało przez tego auto­ra wypowiedzianych do koń­ca. Zro­bili to dopiero następ­cy filo­zo­fa: lord Shaftes­bury, Matthew Tin­dal czy Antho­ny Collins. Zachowaw­czy Locke utorował drogę myśli­cielom o wiele bardziej radykalnym – deis­tom, a nawet ateis­tom.

Drugą część spotka­nia poświę­cono na dyskusję. Omaw­iano m.in. kwest­ię wpły­wów socy­ni­ańs­kich na filo­zofię Locke’a oraz poglądy filo­zo­fa na kwest­ię tol­er­ancji.

Oprac. Zespół badaw­czy pro­jek­tu „Między seku­laryza­cją a refor­mą”

Orga­ni­za­tor wydarzenia:

Insty­tut Filo­zofii UJ przy wspar­ciu Nar­o­dowego Cen­trum Nau­ki

: Online – Microsoft Teams
23 kwiet­nia 2020, 16:00–18:00 Strona inter­ne­towa orga­ni­za­torów
Wydarze­nie na Face­booku

Najnowszy numer można nabyć od 3 stycznia w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Sklep

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy