Artykuł

Marek Lechniak: Argument z analogii w dyskusji o migrantach

W poprzednich artykułach tego numeru znajdujemy różne typy argumentacji za tym, by pomóc migrantom. W tekstach Josepha Carensa i Kierana Obermana podstawową rolę gra analogia. Przyjrzyjmy się proponowanym argumentom z analogii od strony logicznej.

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj” 2016 nr 7, s. 14–15. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.


1. Schemat argumentacji z analogii

Argu­men­tac­ja z analogii jest częs­to stosowana w filo­zofii, a zwłaszcza w etyce. Jed­nakże nie jest ona kon­kluzy­w­na, tzn. nie zawsze od prawdzi­wych przesłanek dochodz­imy do prawdzi­wego wniosku. Schemat argu­men­tacji z analogii moż­na przed­staw­ić następu­ją­co:

Przesłan­ka stwierdza­ją­ca podobieńst­wo:
Przy­padek C1 jest podob­ny do przy­pad­ku C2.

Przesłan­ka bazowa:
A jest prawdzi­we w przy­pad­ku C1.

Kon­kluz­ja:
A jest prawdzi­we w przy­pad­ku C2.

Gdy­by w pier­wszej przesłance zastąpić „jest podob­ny do” przez „jest tożsamy z”, argu­ment był­by kon­kluzy­wny. Dlat­ego kluc­zowe w oce­nie argu­men­tacji z analogii jest przyjrze­nie się charak­terowi tego podobieńst­wa, które okazu­je się niekiedy powierz­chowne (mamy wów­czas do czynienia z błę­dem pozornej analogii).

Argu­men­tację z analogii moż­na zak­wes­t­ionować przez uzyskanie odpowiedzi twierdzącej na jed­no z poniższych trzech pytań:

P1: Czy ist­nieją różnice między C1C2, które mogły­by pod­ważyć stopień podobieńst­wa?
P2: Czy A jest prawdzi­we w przy­pad­ku C1?
P3: Czy ist­nieje inny przy­padek C3, który jest również podob­ny do C1, w którym A jest fałszy­we?

2. Argumentacja Obermana

Spróbu­jmy zapisać argu­ment Kier­ana Ober­mana w języku powyższych ustaleń.
Przesłan­ka stwierdza­ją­ca podobieńst­wo: Pomoc medy­cz­na świad­c­zona przez szpi­tal jest podob­na do pomo­cy świad­c­zonej przez państ­wo przyj­mu­jące imi­grantów. Inaczej mówiąc, położe­nie pac­jen­ta przy­by­wa­jącego do szpi­ta­la jako oso­by wyma­ga­jącej pomo­cy w sytu­acji zagroże­nia życia jest podob­ne do położe­nia imi­gran­ta przy­by­wa­jącego do państ­wa i wyma­ga­jącego pomo­cy w sytu­acji zagroże­nia pod­sta­wowych praw człowieka.
Przesłan­ka bazowa: Jest prawdzi­we, że jest zabro­nione, aby ktokol­wiek uza­leż­ni­ał pomoc oso­bie (pac­jen­towi) w sytu­acji zagroże­nia życia od przy­czyny takiego zagroże­nia (np. udzielał pomo­cy ofi­arom gwał­tu, a odmaw­iał pomo­cy pac­jen­tom dotknię­tym chorobą „nat­u­ral­ną”, np. zawałem ser­ca).
Kon­kluz­ja: Jest prawdzi­we, że jest zabro­nione, aby ktokol­wiek uza­leż­ni­ał pomoc oso­bie (imi­grantowi) w sytu­acji zagroże­nia pod­sta­wowych praw człowieka od przy­czyny takiego zagroże­nia (np. udzielał pomo­cy ofierze prześlad­owa­nia ze wzglę­du na religię, rasę etc., a odmaw­iał pomo­cy oso­bie cier­piącej z powodu ubóst­wa czy innych przy­czyn eko­nom­icznych).

3. Ocena argumentacji Obermana

Postawmy ter­az trzy pyta­nia, za pomocą których tes­tu­je­my argu­men­ty z analogii.
Pytanie P1. Trze­ba przyz­nać, że odpowiedź na to pier­wsze, kluc­zowe pytanie – doty­czące skali podobieńst­wa między szpi­talem (C1) a państ­wem (C2) – jest sprawą poza­log­iczną, a więc logik nie może ocenić, czy jest ona kon­kluzy­w­na, czy nie. Same narzędzia logi­ki nie są bowiem wystar­cza­jące do oce­ny, czy podobieńst­wo to jest wystar­cza­jące, żeby na nim oprzeć argu­ment. Moż­na by zapro­ponować na przykład taki sposób pod­waże­nia tej analogii: pod­sta­wową funkcją szpi­ta­la fak­ty­cznie jest ratowanie życia każdej oso­by, która się doń zgłasza w sytu­acji jego zagroże­nia, ale już niekoniecznie w sytu­acji zagroże­nia zdrowia: szpi­tal może odmówić leczenia chore­mu, który nie posi­a­da ubez­pieczenia. Funkcją państ­wa zaś jest ochrona życia i pod­sta­wowych praw jego oby­wa­teli oraz osób, które doń się zgłasza­ją z prośbą o pomoc, a państ­wo do takiej pomo­cy się zobow­iąza­ło (np. raty­fiku­jąc kon­wencję genewską). Państ­wa nie deklaru­ją woli pomo­cy każdej oso­bie potrze­bu­jącej, ale jedynie określonej kat­e­gorii osób, których życie jest zagrożone ze wzglę­du na pewne konkretne wyz­nawane wartoś­ci.

W argu­men­tacji Ober­mana obow­iązek ratowa­nia życia (z przy­pad­ku C1) został zrów­nany z obow­iązkiem zabez­piecza­nia pod­sta­wowych praw człowieka (C2), wśród których Ober­man umieś­cił pra­wo do god­nych, zabez­piecza­ją­cych pod­sta­wowe potrze­by bytowe warunk­ów życia. Dochodz­imy tu do jeszcze jed­nej przesłan­ki, której podany przez nas wyżej schemat nie zaw­iera w sposób wyraźny, mianowicie:
[Przesłan­ka ukry­ta] Podobieńst­wo C1C2 wyni­ka z warunku W.

W naszym wypad­ku trze­ba by przyjąć, że podobieńst­wo szpi­ta­la i państ­wa wyni­ka z obow­iązku ratowa­nia. Ale czego? W przy­pad­ku szpi­ta­la: życia – bezwzględ­nie, czyli każdego człowieka, ale już nie zdrowia (bo szpi­tal przyj­mu­je jedynie uprawnionych do leczenia); w przy­pad­ku państ­wa: ratowa­nia życia oby­wa­teli i osób, do opie­ki nad który­mi państ­wo się zobow­iąza­ło, ale nie opie­ki nad wszys­tki­mi osoba­mi.

Pytanie P2. Jak widać z powyższych rozważań, szpi­tal niekoniecznie jest zobow­iązany do świad­czenia wszelkiej pomo­cy zdrowot­nej, a jedynie tej ratu­jącej życie; podob­nie państ­wo niekoniecznie jest zobow­iązane do świad­czenia pomo­cy każde­mu
człowiekowi.

Pytanie P3. Moż­na by łat­wo wyobraz­ić sobie sytu­ację C3 podob­ną do C1, w której jed­nak pomoc udzielana jest wybiór­c­zo (ze wzglę­du na możli­woś­ci poma­ga­jącego). W taki sposób dzi­ała np. straż pożar­na, której bezwzględ­nym obow­iązkiem jest ratowanie życia: cza­sem ze wzglę­du na ograniczenia możli­woś­ci pomo­cy nie jest w stanie ura­tować każdego w sytu­acji zagroże­nia życia – poma­ga więc najsłab­szym. Wybór, komu poma­gać, jest prag­maty­czny i z koniecznoś­ci niespraw­iedli­wy, ponieważ każdy ma pra­wo do życia. Moż­na powiedzieć, że wybór, czy poma­gać ofi­arom prześlad­owań, czy ofi­arom nędzy, też jest niespraw­iedli­wy. Ale czy wszys­tkim moż­na pomóc?

Pod­sumowu­jąc: co do zasady każde­mu człowiekowi przysługu­ją te same prawa. Kry­te­ria przyjęte w  kon­wencji genewskiej są pod pewnym wzglę­dem niespraw­iedli­we, jako że różnicu­je ona pra­wo do azy­lu. Praw­dopodob­nie jed­na z racji tego ograniczenia jest eko­nom­icz­na, na co zwraca uwagę Ober­man – uchodźców jest znacznie mniej niż imi­grantów eko­nom­icznych. Inna rac­ja ma charak­ter prawno-orga­ni­za­cyjny (możli­woś­ci udzie­le­nia pomo­cy przez dane państ­wo są ogranic­zone) i uprzy­wile­jowu­je państ­wa, które do udzie­le­nia pomo­cy się zobow­iązu­ją, dając im wybór, komu poma­gać.

Dru­ga argu­men­tac­ja z analogii zna­j­du­je się w artykule Josepha Caren­sa, który broni ideału otwartych granic. Struk­tu­ra tej argu­men­tacji jest podob­na do argu­men­tacji właśnie anal­i­zowanej. Myślę, że ją również moż­na pod­ważyć. Jak to zro­bić? Pole­cam taką anal­izę naszym Czytel­nikom jako małe ćwicze­nie z logi­ki prak­ty­cznej.


Marek Lech­ni­ak – Pro­fe­sor filo­zofii KUL, autor m.in. mono­grafii Przeko­na­nia i zmi­ana przekon­ań: anal­iza log­icz­na i filo­zoficz­na (Lublin 2011) oraz podręczni­ka Ele­men­ty logi­ki dla prawników (Lublin 2012). Obec­nie zaj­mu­je się logiką zmi­any przekon­ań i wiedzy oraz prawniczy­mi zas­tosowa­ni­a­mi logi­ki.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­kaW pełnej wer­sji graficznej moż­na go przeczy­tać > tutaj.

< Powrót do spisu treś­ci numeru.

Najnowszy numer można nabyć od 3 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy