Artykuł Greka i łacina z klasykami

Michał Bizoń: Zło

Język grecki ma wiele określeń, które można oddać słowem „zły”. Najważniejszymi są kakos, aischros. W formie nijakiej z rodzajnikiem można je oddać jako „zło” (to, co złe): to kakon, to aischron. Z pierwszym z nich związany jest termin kakia, z reguły przeciwstawiony areté – cnocie. Drugi z nich związany jest zaś z mocnym zwrotem aischyne – hańba, wstyd.

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2020 nr 5 (35), s. 42–43. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Teksty

Κύρν’, οἱ προσθ’ ἀγαθοὶ νῦν αὖ κακοὶ, οἱ δὲ κακοὶ πρὶν
νῦν ἀγαθοί. Τίς κεν ταῦτ’ ἀνέχοιτ’ ἐσορῶν,
τοὺς ἀγαθοὺς μὲν ἀτιμοτέρους, κακίους δὲ λαχόντας
τιμῆς; Μνηστεύει δ’ ἐκ κακοῦ ἐσθλὸς ἀνήρ·
ἀλλήλους δ’ ἀπατῶντες ἐπ’ ἀλλήλοισι γελῶσιν,
οὔτ’ ἀγαθῶν μνήμην εἰδότες οὔτε κακῶν.
O Kyr­no­sie, ci, co kie­dyś byli dobry­mi, dziś są złymi,
Ci zaś, co wcze­śniej byli źli, dziś są dobry­mi. Któż widząc to, zniesie?
Dobrych pozba­wiać czci, złych zaś czcią obdarzać?
Bie­rze bowiem cór­kę czło­wie­ka złe­go za żonę mąż szlachetny.
Oszu­ku­ją się nawza­jem, nawza­jem się wyśmiewając,
Nie­pa­mięt­ni ani co dobre, ani co złe
[Teo­gnis z Mega­ry, fr. 1109–1114, tłum. MB].
μῆτερ, σὺ δ᾽ ἡμῖν μηδὲν ἐμποδὼν γένῃ,
λέγουσα μηδὲ δρῶσα: συμβούλου δέ μοι
θανεῖν πρὶν αἰσχρῶν μὴ κατ᾽ ἀξίαν τυχεῖν.
ὅστις γὰρ οὐκ εἴωθε γεύεσθαι κακῶν,
φέρει μέν, ἀλγεῖ δ᾽ αὐχέν᾽ ἐντιθεὶς ζυγῷ:
θανὼν δ᾽ ἂν εἴη μᾶλλον εὐτυχέστερος
ἢ ζῶν: τὸ γὰρ ζῆν μὴ καλῶς μέγας πόνος.
[Mówi Polik­se­na, cór­ka Pria­ma i Hekabe]
[…] A ty mi, mat­ko, dłu­żej nie przeszkadzaj
sło­wem ni czy­nem, lecz raczej i doradź,
bym zgi­nę­ła, nim to, co mnie nie­god­ne, otrzymam.
Bo kto nie przy­wykł sma­ko­wać nieszczęścia,
zno­si je, cier­pi pod jarz­mem na karku,
gdy zgi­nie, może być bar­dziej szczęśliwy,
niż gdy żył. Żyć nie według tego, co pięk­ne, strasz­na to męka
[Eury­pi­des, Heka­be 372–78, tłum. R. Chod­kow­ski, popra­wił MB].
ἔχε δή: ἆρ᾽ ἄν ποτε ὄμματα τὸ αὑτῶν ἔργον καλῶς ἀπεργάσαιντο μὴ ἔχοντα τὴν αὑτῶν οἰκείαν ἀρετήν, ἀλλ᾽ ἀντὶ τῆς ἀρετῆς κακίαν; […] ἀνάγκη ἄρα κακῇ ψυχῇ κακῶς ἄρχειν καὶ ἐπιμελεῖσθαι, τῇ δὲ ἀγαθῇ πάντα ταῦτα εὖ πράττειν. Czy mogły­by oczy swo­ją robo­tę pięk­nie wyko­ny­wać, gdy­by nie mia­ły dziel­no­ści sobie wła­ści­wej, ale zamiast dziel­no­ści wadę? […] Musi zatem wadli­wa dusza źle rzą­dzić i dbać, a dobrej się to wszyst­ko dobrze wiedzie
[Pla­ton, Pań­stwo 1.353ce, tłum. W. Witwicki].
ἀλλ᾽ οὔτ᾽ ἀπολέσθαι τὰ κακὰ δυνατόν, ὦ Θεόδωρε— ὑπεναντίον γάρ τι τῷ ἀγαθῷ ἀεὶ εἶναι ἀνάγκη—οὔτ᾽ ἐν θεοῖς αὐτὰ ἱδρῦσθαι, τὴν δὲ θνητὴν φύσιν καὶ τόνδε τὸν τόπον περιπολεῖ ἐξ ἀνάγκης. διὸ καὶ πειρᾶσθαι χρὴ ἐνθένδε ἐκεῖσε φεύγειν ὅτι τάχιστα. φυγὴ δὲ ὁμοίωσις θεῷ κατὰ τὸ δυνατόν: ὁμοίωσις δὲ δίκαιον καὶ ὅσιον μετὰ φρονήσεως γενέσθαι Ale zgi­nąć zło nie może, musi zawsze ist­nieć jakieś prze­ci­wień­stwo dobra. U bogów zła nie umo­cu­jesz, ono się koniecz­nie koło natu­ry śmier­tel­nej plą­tać musi i po tym świe­cie cho­dzić. Dla­te­go się też sta­rać potrze­ba, żeby stąd uciec tam jak naj­prę­dzej. Uciecz­ka – to upodob­nie­nie się do boga, według moż­no­ści. Upodob­nić się do nie­go to stać się spra­wie­dli­wym i poboż­nym, przy zacho­wa­niu roz­sąd­ku [Pla­ton, Teaj­tet 176ab, tłum. W. Witwicki].
τριῶν γὰρ ὄντων τῶν εἰς τὰς αἱρέσεις καὶ τριῶν τῶν εἰς τὰς φυγάς, καλοῦ συμφέροντος ἡδέος, καὶ τριῶν τῶν ἐναντίων, αἰσχροῦ βλαβεροῦ λυπηροῦ. [T]rojakie są rze­czy, któ­re się wybie­ra, i tro­ja­kie, któ­rych się uni­ka: to, co szla­chet­ne, co poży­tecz­ne i co przy­jem­ne, oraz ich prze­ci­wień­stwa – to, co hanieb­ne, co szko­dli­we i co przykre
[Ary­sto­te­les, Ety­ka Niko­ma­chej­ska 2.3, 1104b, tłum. D. Grom­ska, popra­wił MB].
ὁμοίως δὲ καὶ τῷ καλῷ τῷ μὲν ἐπἰ τοῦ ξῴου τὸ αἰσχρόν, τῷ δ’ ἐπῖ τῆς οἰκίας τὸ μοχθηρόν, ὥστε ὁμώνυμον τὸ καλόν. Podob­nie [prze­ci­wień­stwem] tego, co szla­chet­ne odno­śnie do istot żywych, jest to, co szpet­ne, w odnie­sie­niu zaś do domu to, co liche. To, co szla­chet­ne, jest więc wie­lo­znacz­ne [Ary­sto­te­les, Topi­ki 106a20–22, tłum. MB].

Komentarz

Ter­min κακός (kakos) tłu­ma­czy się naj­czę­ściej jako „zły”. Nie odda­je to jed­nak niu­an­sów zna­cze­nio­wych tego sło­wa. Począw­szy od tra­dy­cji epic­kiej i poetów lirycz­nych, odno­szo­no je do ludzi niż­sze­go sta­nu, prze­ciw­sta­wio­nych hero­som i ary­sto­kra­tom, okre­śla­nym jako ἄριστοι (ari­stoi – dosł. naj­lep­si) lub ἐσθλοί (esth­loi – szla­chet­ni). Teo­gnis z Mega­ry prze­ciw­sta­wia człon­ków daw­nych rodów nowo wzbo­ga­co­nym aspi­ran­tom do wyż­sze­go sta­nu. Κακός ozna­cza tu niskie pocho­dze­nie, być może brak ogła­dy, i jest prze­ciw­sta­wio­ne przy­mio­tom ary­sto­kra­tycz­nym przy­na­leż­nym człon­kom tra­dy­cyj­nej arystokracji.

Rów­no­le­gle z tym zna­cze­niem ter­min κακόν (w for­mie nija­kiej) w odnie­sie­niu do przed­mio­tów i obiek­tów abs­trak­cyj­nych ozna­cza wadli­wość, złe wyko­ny­wa­nie swo­jej funk­cji. W tym zna­cze­niu uży­wa go Pla­ton w odnie­sie­niu do czę­ści cia­ła, a przez ana­lo­gię do całej duszy. Jed­no­cze­śnie uży­wa jako prze­ci­wień­stwa ter­mi­nu ἀρετή (are­té – cno­ta, dziel­ność, dosko­na­łość) rze­czow­ni­ka κακία (kakia – wada, przy­wa­ra), okre­śla­ją­ce­go cechę tego, co jest κακόν. Przy­wa­ra, tak­że etycz­na, jest zatem poję­ta jako rodzaj wadli­wo­ści, nie­pra­wi­dło­we­go funk­cjo­no­wa­nia. Moż­na by stąd wycią­gnąć wnio­sek, że zło (a tak­że dobro) poj­mo­wa­li Gre­cy funk­cjo­nal­nie, jako brak spraw­no­ści, par­tac­two, szkoda.

Obraz ten kom­pli­ku­je jed­nak uwzględ­nie­nie dru­gie­go waż­ne­go ter­mi­nu grec­kie­go, jakim jest αἰσχρός (aischros). Jak wska­zu­je Ary­sto­te­les, zło (i dobro) moż­na poj­mo­wać (co naj­mniej) tro­ja­ko. Jed­nym jest zna­cze­nie funk­cjo­nal­ne (szko­da). Ist­nie­je jed­nak też inne zna­cze­nie, zgod­nie z któ­rym zło prze­ciw­sta­wia­ne jest nie temu, co przy­dat­ne, lecz temu, co καλόν (kalon – pięk­ne, szla­chet­ne). W takim zna­cze­niu mowa jest o tym, co αἰσχρόν (aichron – szpet­ne, hanieb­ne). Jak wska­zu­je Poli­xe­na u Eury­pi­de­sa, to, co αἰσχρόν, nie jest toż­sa­me z tym, co καλόν. Pod­czas gry to dru­gie zna­cze­nie wska­zu­je na wadli­wość funk­cjo­nal­ną, szko­dli­wość, nie­szczę­ście, to pierw­sze zawie­ra tak­że skła­do­wą este­tycz­ną i spo­łecz­ną. Jest to zło z jed­nej stro­ny jako szpe­to­ta i dys­har­mo­nia, a z dru­giej jako hań­ba i ujma dla god­no­ści. Jak wska­zu­je Poli­xe­na, zło jako αἰσχρόν jest nad­rzęd­ne wzglę­dem zła jako κακόν. Zło było dla Gre­ków zatem z jed­nej stro­ny rozu­mia­ne funk­cjo­nal­nie, z dru­giej este­tycz­no-spo­łecz­nie. W obu przy­pad­kach było ono poj­mo­wa­ne „natu­ra­li­stycz­nie”, jako inte­gral­na część prze­ży­wa­ne­go świa­ta. Jak zatem mówi pla­toń­ski Sokra­tes, usu­nąć zła nie spo­sób, a uciec od nie­go moż­na jedy­nie, ucie­ka­jąc od sfe­ry śmier­tel­no­ści. Uciecz­ka ta pole­ga na upodob­nie­niu się do boga poprzez rozum, poboż­ność i sprawiedliwość.


Michał Bizoń – absol­went fizy­ki i filo­lo­gii kla­sycz­nej na Uni­wer­sy­te­cie Jagiel­loń­skim. Dok­tor filo­zo­fii. Pra­cow­nik Insty­tu­tu Filo­zo­fii Uni­wer­sy­te­tu Jagiel­loń­skie­go. Spe­cja­li­zu­je się w histo­rii poję­cia wol­nej woli w sta­ro­żyt­no­ści i średniowieczu.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska.

< Powrót do spi­su tre­ści nume­ru.

Ilu­stra­cja: Anna Koryzma

Tagi

Najnowszy numer można nabyć od 30 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

1 komentarz

Kliknij, aby skomentować

  • Ps. “Nie ma zła, są tyl­ko źli ludzie”;
    “Dziś auto­ry­te­ty moral­ne są… amo­ral­ne, więc nienormalne!”
    “Zło to cło?!”

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy