Filozofia nauki Omówienia i recenzje

Bartłomiej K. Krzych: Na tropach Niczego [recenzja]

ksiazka o niczym kopia
Napisano niezliczoną ilość tekstów poświęconych Czemuś (najogólniej – temu, co jest), niewiele jest jednak książek, które byłyby o… Niczym.  Jedną z nich jest Książka o Niczym Johna D. Barrowa, laureata Nagrody Templetona, znanego polskiemu czytelnikowi m.in. z pracy Pi razy drzwi (1995). Polskie wydanie Książki o Niczym ukazało się nakładem Copernicus Center Press, którego założycielem jest inny zdobywca prestiżowej Nagrody Templetona, ks. prof. Michał Heller.

Zadanie stojące przed Barrowem, jakkolwiek intrygujące, nie było łatwe, bo jak można cokolwiek powiedzieć o czymś, czego wydaje się, że nie ma? Okazuje się jednak, że „Nic nie jest ledwie dziwacznym dodatkiem do historii idei, lecz zawsze znajduje się niemal w centrum wydarzeń” (s. 25). By to udowodnić, Barrow cofa się aż do czasów cywilizacji starożytnych – Egipcjan, Babilończyków, Majów i Hindusów – kreśląc historię liczby zero oraz jej nie zawsze jasne i w pełni racjonalne konotacje interpretacyjne. Wspomina również o Grekach, sztuce islamu i myślicielach chrześcijańskich (św. Augustynie, Tomaszu z Akwinu, Pascalu), którzy próbowali się zmierzyć z Nicością. Odwołuje się także do poetyckich prób okiełznania Niczego. 

Jednak właściwa część książki to historia nowożytnej i współczesnej nauki, począwszy od Newtona, przez Einsteina i Macha, aż do mechaniki kwantowej. Poznajemy historię eteru, spędzającej naukowcom sen z powiek kosmicznej siły lambda czy wreszcie próżni kwantowej. Czytelnika mniej zorientowanego w zagadnieniach współczesnej fizyki podobna tematyka może odstraszać, Barrow jest jednak znany z umiejętności przystępnego wyjaśniania rzeczy trudnych i złożonych. 

Można zapytać, jaki związek z filozofią i w ogóle z niebytem (z Niczym, z Nicością) ma fizyka, przecież bada ona to, co jest? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba (Barrow tego nie czyni) wprowadzić rozróżnienie na dwa podejścia do niebytu: spekulacyjne (tj. czysto teoretyczne – jako przykład można podać rozważania Parmenidesa: „byt jest, niebytu nie ma”) oraz praktyczne, realizowane właśnie w fizyce. Nie chcąc odbierać czytelnikowi przyjemności z lektury wspomnę tylko, że Nic okazuje się być bardzo ważnym Czymś (por. s. 9–10). W jaki sposób? Otóż rolę niebytu w fizyce pełni próżnia. Intuicyjnie identyfikujemy ją z pustym miejscem (zastanawiając się nad tym, co by było, gdyby nie było niczego, myślimy o pustym miejscu, o miejscu, w którym nic się nie znajduje). 

Czy tak jest rzeczywiście we Wszechświecie? Odpowiedź jest zaskakująca: w świetle osiągnięć nauki „nie możemy już utrzymywać prostego poglądu, że próżnia to puste pudełko” (s. 277). Dlaczego tak jest, szczegółowo wyjaśnia Barrow (zwłaszcza na s. 278–279, 298, 299, 303, 324 i 327). W tym miejscu ograniczę się do zagadkowego stwierdzenia, że próżnia nie jest pusta ani bezczynna. „Jej obecność można poczuć i może ona zostać zmierzona w świecie cząstek elementarnych, a bez jej potężnego wpływu na świat nie byłaby możliwa jedność Przyrody” (s. 303). Barrow posuwa się nawet do stwierdzenia (które stosownie i szeroko argumentuje), że istnienie próżni umożliwia istnienie Wszechświata oraz wyłonienie się warunków sprzyjających powstaniu życia. Co więcej, próżnia „stoi u podstaw naszej najbardziej skutecznej teorii budowy Wszechświata i wyjaśnienia jego kluczowych właściwości” (s. 363). Z tego miejsca rozpościera się szeroki horyzont dla filozoficznych dociekań i dywagacji, ponadto nadal aktualne pozostaje leibnizowskie pytanie o to, dlaczego istnieje raczej coś niż nic?


John D. Barrow, Książka o Niczym, przeł. Ł. Lamża, Kraków: Copernicus Center Press, 2015, 459 s.


Bartłomiej K. Krzych – student filozofii na Uniwersytecie Rzeszowskim. Stypendysta MNiSW, laureat Studenckiego Nobla. Aktualnie m.in. wiceprezes Dyskusyjnego Koła Filozoficznego „Eudaimonia”, redaktor czasopisma naukowego „Amor Fati”, członek korespondent Polskiego Towarzystwa Tomasza z Akwinu, członek Rady Wydziału Socjologiczno-Historycznego UR oraz wiceprzewodniczący Samorządu Studentów tegoż wydziału. Główne zainteresowania: (meta)fizyka, liturgika.

Najnowszy numer można nabyć od 1 lipca w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2022 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

2 komentarze

Kliknij, aby skomentować

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy