Indywidualna rozrzutność napędza produktywność ekonomiczną, która z kolei wspiera rozrzutność. Mandeville tak podsumowuje morał swojej bajki:
Głupców to jest rzecz: usiłować,
Aby ul wielki wysanować. (…)
Gnębić łajdactwo – to (bez kpiny)
Program zupełnie utopijny.
Matactwo, luksus, pycha bowiem
Darzą nas czymś, co jest jak zdrowie. (…)
Za wina też doskonałości
Dziękujemy krzywej latorośli. (…)
I z grzechu korzyść też wyniknie,
Gdy prawo go skrępuje, przytnie.
Gdzie mocarstwowe są dążenia,
Tam grzech konieczny bez wątpienia. (…)
Splendorem nie jest cnota goła,
A więc kto o Wiek Złoty woła,
Pragnąc moralność mieć surową,
Niech ma i dietę żołędziową.
Dwa ule Mandeville’a obrazują zaskakujący rozdźwięk między cnotą moralną a dobrobytem ekonomicznym. Konsumpcja, choć szkodzi jednostce, służy społeczeństwu.
Z ekonomicznego punktu widzenia łatwo uniknąć tego rozdźwięku: nie może być tak, że istnieją tylko konsumenci lub tylko producenci — albo jedna grupa musi być motywowana przez drugą, albo (co bardziej korzystne) można skoordynować działania jednostek. (Na przykład ustalając, że po produktywnej młodości przychodzi czas na luksusową emeryturę). Te regulacje społeczne nie dotykają jednak kwestii moralnych.
Kluczowy jest w tym wypadku wybór. Tak jak jednostka musi ukierunkować swoje wysiłki — decydując, jak chce żyć — tak społeczeństwo musi rozstrzygnąć, jakie otoczenie społeczne chce dla siebie stworzyć. W tym świetle Mandeville’owska bajka o pszczołach stanowi nie tyle paradoks, ile lekcją poglądową na temat wyboru priorytetów w biblijnym konflikcie między Bogiem a mamoną.
Przełożył Marcin Iwanicki
Warto doczytać:
N. Rescher, Mandeville’s Bees, w: tenże, A Journey through Philosophy in 101 Anecdotes, University of Pittsburgh Press, Pittsburgh 2015, s. 143–145.
Przekład za zgodą Autora i Wydawcy
Nicholas Rescher – ur. w 1928, zm. w 2024 roku, amerykański filozof związany z Uniwersytetem w Pittsburghu, gdzie kierował Centrum Filozofii Nauki. Autor niemal 100 książek oraz 400 artykułów, w których poruszał zagadnienia z zakresu logiki, epistemologii, filozofii nauki, metafizyki i etyki.
Grafika: Wikimedia Commons
Prowadzenie portalu filozofuj.eu – finansowanie
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu „Społeczna Odpowiedzialność Nauki II”.
Skomentuj