Artykuł Filozofia współczesna Ontologia

Paweł Rzewuski: Filozof Witkacy

Witkacy portret
Stanisław Ignacy Witkiewicz był malarzem, dramaturgiem, pisarzem, teoretykiem sztuki, a także – o czym rzadko się przypomina – bardzo ciekawym filozofem.

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2016 nr 4 (10), s. 49. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Uro­dzo­ny w 1885 roku syn mala­rza Sta­ni­sła­wa Wit­kie­wi­cza, Sta­ni­sław Igna­cy Wit­kie­wicz jest jed­nym z naj­bar­dziej nie­po­kor­nych pol­skich twór­ców. Wśród jego boga­tej twór­czo­ści, gdzie na pierw­szy plan zazwy­czaj wysu­wa się obra­zy i dra­ma­ty (nie­co rza­dziej powie­ści), jego pra­ce filo­zo­ficz­ne są rza­dziej przy­wo­ły­wa­ne, a szcze­gól­nie obec­ne w nich meta­fi­zycz­ne wątki.

Samo­bój­cza śmierć, jaką zadał sobie Wit­ka­cy 18 wrze­śnia 1939 roku, łączo­na jest z kata­stro­fi­zmem obec­nym w jego dzie­łach, mani­fe­stu­ją­cym się prze­świad­cze­niem o kry­zy­sie kul­tu­ry euro­pej­skiej. Szcze­gól­nie w powie­ściach Nie­na­sy­ce­nie i Poże­gna­nie jesie­ni Wit­ka­cy wró­żył kres cywi­li­za­cji zachod­niej i jej (skom­pro­mi­to­wa­nych) war­to­ści. Uma­so­wie­nie kul­tu­ry, ruchy rewo­lu­cyj­ne i nowe prą­dy w filo­zo­fii dopro­wa­dzi­ły Euro­pę do głę­bo­kie­go kry­zy­su. Ludz­kość pozba­wio­na opar­cia – zarów­no w filo­zo­fii, jak i teo­lo­gii (któ­re zda­niem Wit­ka­ce­go skom­pro­mi­to­wa­ły się), jedy­nie w sztu­ce moż­na odna­leźć dro­gę do Abso­lu­tu. Tym samym sztu­ka pozwa­la na dotar­cie do Praw­dy, od któ­rej ucie­ka­ją inne for­my poznania.

Wiel­kim kom­plek­sem Wit­ka­ce­go – w sto­sun­ku do innych filo­zo­fów – był brak for­mal­ne­go wykształ­ce­nia. Przez śro­do­wi­sko nauko­we (głow­nie przed­sta­wi­cie­li szko­ły lwow­sko-war­szaw­skiej) był trak­to­wa­ny jako ama­tor, z któ­rym nie war­to wcho­dzi w dys­ku­sję. Wyją­tek sta­no­wi­li Leon Chwi­stek, Tade­usz Kotar­biń­ski czy Roman Ingar­den. Pomi­mo kry­tyk Wit­ka­cy jed­nak uwa­żał się za filo­zo­fa i nie prze­sta­wał roz­wa­żać naj­więk­szych idei epo­ki. Nie­ste­ty wie­le z jego prac zosta­ło znisz­czo­nych pod­czas II woj­ny świa­to­wej. Wia­do­mo, że pisał o Rus­sel­lu i o Wit­t­gen­ste­inie, że czy­tał Car­na­pa i innych przed­sta­wi­cie­li Koła Wiedeńskiego.

W roz­wa­ża­niach meta­fi­zycz­nych Wit­ka­cy był przed­sta­wi­cie­lem nie­cie­szą­ce­go się wiel­ką popu­lar­no­ścią w jego cza­sach poglą­du o nazwie mona­dyzm bio­lo­gicz­ny, nawią­zu­ją­ce­go do kon­cep­cji monad Leib­ni­za. Głów­ne jego tezy wyra­ził na kar­tach Pojęć i twier­dzeń impli­ko­wa­nych przez poję­cie ist­nie­nia. Wit­ka­ce­mu zale­ża­ło na obro­nie wia­ry w nie­po­wta­rzal­ność ludzi przy jed­no­cze­snym uzna­niu zna­cze­nia bio­lo­gii, będą­cej pod­sta­wą świa­ta. Świat skła­da się monad – przed­mio­tów nie­re­du­ko­wal­nych, któ­re mogą oddzia­ły­wać jed­na na dru­gą. Jego zda­niem wyni­ka to z poję­cia Ist­nie­nia, któ­re impli­ku­je wie­lość ist­nień poszcze­gól­nych: bytów świa­do­mych i zara­zem zbu­do­wa­nych z mate­rii, będą­cych Tajem­ni­cą ist­nie­nia, nie­da­ją­cych się opi­sać ani języ­kiem filo­zo­fii ana­li­tycz­nej, ani nie­ana­li­tycz­nej. Pogląd ten, cho­ciaż nowa­tor­ski i nie­za­prze­czal­nie idą­cy wbrew domi­nu­ją­cym ówcze­śnie nur­tom, nie zyskał naśla­dow­ców. Wit­ka­cy jako filo­zof zawsze opo­wia­dał się za indy­wi­du­ali­zmem i szcze­gól­nym miej­scem jed­nost­ki, a prze­ciw uma­so­wie­niu i cał­ko­wi­te­mu zauto­ma­ty­zo­wa­niu ludz­ko­ści. Część bada­czy wska­zu­je, że wła­śnie wizja Pol­ski pod pano­wa­niem komu­ni­stów pchnę­ła go do samobójstwa.


rzewuskiPaweł Rze­wu­ski – Dok­to­rant filo­zo­fii i stu­dent histo­rii Uni­wer­sy­te­tu War­szaw­skie­go. Inte­re­su­je się: histo­rią filo­zo­fii pol­skiej, filo­zo­fią poli­ty­ki, filo­zo­fią umy­słu, onto­lo­gią Inter­ne­tu. Od 2012 roku pre­zes koła nauko­we­go Petry­cy. Publi­ko­wał mię­dzy inny­mi w „Prze­glą­dzie filo­zo­ficz­nym. Nowa Seria” i „Teo­lo­gii Poli­tycz­nej co miesiąc”.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­skaW peł­nej wer­sji gra­ficz­nej moż­na go prze­czy­tać > tutaj.

< Powrót do spi­su tre­ści nume­ru.

Najnowszy numer można nabyć od 1 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy