Artykuł Historia filozofii współczesnej

Paweł Rzewuski: Filozof Witkacy

Stanisław Ignacy Witkiewicz był malarzem, dramaturgiem, pisarzem, teoretykiem sztuki, a także – o czym rzadko się przypomina – bardzo ciekawym filozofem.

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj” 2016 nr 4 (10), s. 49. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.


Urod­zony w 1885 roku syn malarza Stanisława Witkiewicza, Stanisław Igna­cy Witkiewicz jest jed­nym z najbardziej niepoko­rnych pol­s­kich twór­ców. Wśród jego bogatej twór­c­zoś­ci, gdzie na pier­wszy plan zazwyczaj wysuwa się obrazy i dra­maty (nieco rzadziej powieś­ci), jego prace filo­zoficzne są rzadziej przy­woły­wane, a szczegól­nie obec­ne w nich metafizy­czne wąt­ki.

Samobójcza śmierć, jaką zadał sobie Witka­cy 18 wrześ­nia 1939 roku, łąc­zona jest z katas­trofizmem obec­nym w jego dziełach, man­i­fes­tu­ją­cym się przeświad­cze­niem o kryzysie kul­tu­ry europe­jskiej. Szczegól­nie w powieś­ci­ach Nien­asyce­nie i Pożeg­nanie jesieni Witka­cy wróżył kres cywiliza­cji zachod­niej i jej (skom­pro­mi­towanych) wartoś­ci. Uma­sowie­nie kul­tu­ry, ruchy rewolucyjne i nowe prądy w filo­zofii doprowadz­iły Europę do głębok­iego kryzy­su. Ludzkość pozbaw­iona opar­cia – zarówno w filo­zofii, jak i teologii (które zdaniem Witkacego skom­pro­mi­towały się), jedynie w sztuce moż­na odnaleźć drogę do Abso­lu­tu. Tym samym sztu­ka pozwala na dotar­cie do Prawdy, od której ucieka­ją inne formy poz­na­nia.

Wielkim kom­plek­sem Witkacego – w sto­sunku do innych filo­zofów – był brak for­mal­nego wyk­sz­tałce­nia. Przez środowisko naukowe (głown­ie przed­staw­icieli szkoły lwowsko-warsza­wskiej) był trak­towany jako ama­tor, z którym nie warto wchodzi w dyskusję. Wyjątek stanow­ili Leon Chwis­tek, Tadeusz Kotar­bińs­ki czy Roman Ingar­den. Pomi­mo kry­tyk Witka­cy jed­nak uważał się za filo­zo­fa i nie przestawał rozważać najwięk­szych idei epo­ki. Nieste­ty wiele z jego prac zostało zniszc­zonych pod­czas II wojny świa­towej. Wiado­mo, że pisał o Rus­sel­lu i o Wittgen­steinie, że czy­tał Car­na­pa i innych przed­staw­icieli Koła Wiedeńskiego.

W rozważa­ni­ach metafizy­cznych Witka­cy był przed­staw­icielem niecieszącego się wielką pop­u­larnoś­cią w jego cza­sach poglą­du o nazwie mon­adyzm bio­log­iczny, naw­iązu­jącego do kon­cepcji mon­ad Leib­niza. Główne jego tezy wyraz­ił na kar­tach Pojęć i twierdzeń imp­likowanych przez poję­cie ist­nienia. Witkace­mu zależało na obronie wiary w niepow­tarzal­ność ludzi przy jed­noczes­nym uzna­niu znaczenia biologii, będącej pod­stawą świa­ta. Świat skła­da się mon­ad – przed­miotów niere­dukowal­nych, które mogą odd­zi­ały­wać jed­na na drugą. Jego zdaniem wyni­ka to z poję­cia Ist­nienia, które imp­liku­je wielość ist­nień poszczegól­nych: bytów świadomych i zarazem zbu­dowanych z materii, będą­cych Tajem­nicą ist­nienia, nieda­ją­cych się opisać ani językiem filo­zofii anal­i­ty­cznej, ani nieanal­i­ty­cznej. Pogląd ten, cho­ci­aż nowa­tors­ki i nieza­przeczal­nie idą­cy wbrew domin­u­ją­cym ówcześnie nur­tom, nie zyskał naślad­ow­ców. Witka­cy jako filo­zof zawsze opowiadał się za indy­wid­u­al­izmem i szczegól­nym miejscem jed­nos­t­ki, a prze­ciw uma­sowie­niu i całkowite­mu zau­tomaty­zowa­niu ludzkoś­ci. Część badaczy wskazu­je, że właśnie wiz­ja Pol­s­ki pod panowaniem komu­nistów pch­nęła go do samobójst­wa.


rzewuskiPaweł Rzewus­ki – Dok­torant filo­zofii i stu­dent his­torii Uni­w­er­syte­tu Warsza­wskiego. Intere­su­je się: his­torią filo­zofii pol­skiej, filo­zofią poli­ty­ki, filo­zofią umysłu, ontologią Inter­ne­tu. Od 2012 roku prezes koła naukowego Petrycy. Pub­likował między inny­mi w „Przeglądzie filo­zoficznym. Nowa Seria” i „Teologii Poli­ty­cznej co miesiąc”.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­kaW pełnej wer­sji graficznej moż­na go przeczy­tać > tutaj.

< Powrót do spisu treś­ci numeru.

Najnowszy numer można nabyć od 10 lipca w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2019 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy