Artykuł Filozofia współczesna Ontologia

Paweł Rzewuski: Filozof Witkacy

Witkacy portret
Stanisław Ignacy Witkiewicz był malarzem, dramaturgiem, pisarzem, teoretykiem sztuki, a także – o czym rzadko się przypomina – bardzo ciekawym filozofem.

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2016 nr 4 (10), s. 49. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Uro­dzo­ny w 1885 roku syn mala­rza Sta­ni­sła­wa Wit­kie­wi­cza, Sta­ni­sław Igna­cy Wit­kie­wicz jest jed­nym z naj­bar­dziej nie­po­kor­nych pol­skich twór­ców. Wśród jego boga­tej twór­czo­ści, gdzie na pierw­szy plan zazwy­czaj wysu­wa się obra­zy i dra­ma­ty (nie­co rza­dziej powie­ści), jego pra­ce filo­zo­ficz­ne są rza­dziej przy­wo­ły­wa­ne, a szcze­gól­nie obec­ne w nich meta­fi­zycz­ne wątki.

Samo­bój­cza śmierć, jaką zadał sobie Wit­ka­cy 18 wrze­śnia 1939 roku, łączo­na jest z kata­stro­fi­zmem obec­nym w jego dzie­łach, mani­fe­stu­ją­cym się prze­świad­cze­niem o kry­zy­sie kul­tu­ry euro­pej­skiej. Szcze­gól­nie w powie­ściach Nie­na­sy­ce­nie i Poże­gna­nie jesie­ni Wit­ka­cy wró­żył kres cywi­li­za­cji zachod­niej i jej (skom­pro­mi­to­wa­nych) war­to­ści. Uma­so­wie­nie kul­tu­ry, ruchy rewo­lu­cyj­ne i nowe prą­dy w filo­zo­fii dopro­wa­dzi­ły Euro­pę do głę­bo­kie­go kry­zy­su. Ludz­kość pozba­wio­na opar­cia – zarów­no w filo­zo­fii, jak i teo­lo­gii (któ­re zda­niem Wit­ka­ce­go skom­pro­mi­to­wa­ły się), jedy­nie w sztu­ce moż­na odna­leźć dro­gę do Abso­lu­tu. Tym samym sztu­ka pozwa­la na dotar­cie do Praw­dy, od któ­rej ucie­ka­ją inne for­my poznania.

Wiel­kim kom­plek­sem Wit­ka­ce­go – w sto­sun­ku do innych filo­zo­fów – był brak for­mal­ne­go wykształ­ce­nia. Przez śro­do­wi­sko nauko­we (głow­nie przed­sta­wi­cie­li szko­ły lwow­sko-war­szaw­skiej) był trak­to­wa­ny jako ama­tor, z któ­rym nie war­to wcho­dzi w dys­ku­sję. Wyją­tek sta­no­wi­li Leon Chwi­stek, Tade­usz Kotar­biń­ski czy Roman Ingar­den. Pomi­mo kry­tyk Wit­ka­cy jed­nak uwa­żał się za filo­zo­fa i nie prze­sta­wał roz­wa­żać naj­więk­szych idei epo­ki. Nie­ste­ty wie­le z jego prac zosta­ło znisz­czo­nych pod­czas II woj­ny świa­to­wej. Wia­do­mo, że pisał o Rus­sel­lu i o Wit­t­gen­ste­inie, że czy­tał Car­na­pa i innych przed­sta­wi­cie­li Koła Wiedeńskiego.

W roz­wa­ża­niach meta­fi­zycz­nych Wit­ka­cy był przed­sta­wi­cie­lem nie­cie­szą­ce­go się wiel­ką popu­lar­no­ścią w jego cza­sach poglą­du o nazwie mona­dyzm bio­lo­gicz­ny, nawią­zu­ją­ce­go do kon­cep­cji monad Leib­ni­za. Głów­ne jego tezy wyra­ził na kar­tach Pojęć i twier­dzeń impli­ko­wa­nych przez poję­cie ist­nie­nia. Wit­ka­ce­mu zale­ża­ło na obro­nie wia­ry w nie­po­wta­rzal­ność ludzi przy jed­no­cze­snym uzna­niu zna­cze­nia bio­lo­gii, będą­cej pod­sta­wą świa­ta. Świat skła­da się monad – przed­mio­tów nie­re­du­ko­wal­nych, któ­re mogą oddzia­ły­wać jed­na na dru­gą. Jego zda­niem wyni­ka to z poję­cia Ist­nie­nia, któ­re impli­ku­je wie­lość ist­nień poszcze­gól­nych: bytów świa­do­mych i zara­zem zbu­do­wa­nych z mate­rii, będą­cych Tajem­ni­cą ist­nie­nia, nie­da­ją­cych się opi­sać ani języ­kiem filo­zo­fii ana­li­tycz­nej, ani nie­ana­li­tycz­nej. Pogląd ten, cho­ciaż nowa­tor­ski i nie­za­prze­czal­nie idą­cy wbrew domi­nu­ją­cym ówcze­śnie nur­tom, nie zyskał naśla­dow­ców. Wit­ka­cy jako filo­zof zawsze opo­wia­dał się za indy­wi­du­ali­zmem i szcze­gól­nym miej­scem jed­nost­ki, a prze­ciw uma­so­wie­niu i cał­ko­wi­te­mu zauto­ma­ty­zo­wa­niu ludz­ko­ści. Część bada­czy wska­zu­je, że wła­śnie wizja Pol­ski pod pano­wa­niem komu­ni­stów pchnę­ła go do samobójstwa.


rzewuskiPaweł Rze­wu­ski – Dok­to­rant filo­zo­fii i stu­dent histo­rii Uni­wer­sy­te­tu War­szaw­skie­go. Inte­re­su­je się: histo­rią filo­zo­fii pol­skiej, filo­zo­fią poli­ty­ki, filo­zo­fią umy­słu, onto­lo­gią Inter­ne­tu. Od 2012 roku pre­zes koła nauko­we­go Petry­cy. Publi­ko­wał mię­dzy inny­mi w „Prze­glą­dzie filo­zo­ficz­nym. Nowa Seria” i „Teo­lo­gii Poli­tycz­nej co miesiąc”.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­skaW peł­nej wer­sji gra­ficz­nej moż­na go prze­czy­tać > tutaj.

< Powrót do spi­su tre­ści nume­ru.

Najnowszy numer można nabyć od 30 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy