Artykuł

Poczucie humoru to postawa wobec życia – Wywiad z prof. Bohdanem Dziemidokiem

maski poczucie humoru smutek

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj” 2019 nr 1 (25), s. 24–25. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.


Czym zdaniem Pana Pro­fe­so­ra jest humor?

Humor to poję­cie wieloz­naczne, ale przy­na­jm­niej trzy jego znaczenia zasługu­ją na odno­towanie. Pier­wsze to jego rozu­mie­nie potoczne (bez związku z komizmem) – humor w sen­sie samopoczu­cia czy nas­tro­ju („Miałam zły humor”). Dwa pozostałe są bezpośred­nio związane z komizmem, częs­to mniej pre­cyzyjne. Po pier­wsze humor jako przeży­ciowa, pod­miotowa część sytu­acji komicznej, doz­na­nia uczest­ni­ka sytu­acji komicznej. Po drugie zaś tzw. komizm dojrza­ły, którego wyróż­nia się dwa rodza­je: humorysty­czny i satyryczny. Satyryczny jest agresy­wny, złośli­wy, a humorysty­czny prze­ci­wnie – dobrotli­wy, dostrze­ga­ją­cy dobre strony nawet trud­nej sytu­acji i zasad­nic­zo przy­jazny wobec swo­jego obiek­tu.

Co to znaczy mieć poczu­cie humoru?

Poczu­cie humoru to postawa wobec życia, nastaw­ie­nie życiowe. Żar­ty uczłowiecza­ją, odbrąza­w­ia­ją obiekt żar­tu: kiedy ktoś jest pysza­łkiem, to każdy żart z niego może być odczuwany jako złośli­wość. Jeśli mamy poczu­cie humoru i umiemy się zdys­tan­sować wobec siebie, swoich marzeń, wspom­nień – to poczu­cie humoru pozwala nam zapanować nad negaty­wny­mi uczu­ci­a­mi i mieć poczu­cie dodat­niego bilan­su.
Świato­pogląd humorysty­czny jest swoistym real­izmem. Oznacza bowiem przezwycięże­nie zarówno pesymiz­mu, jak i optymiz­mu. Dokonu­je się to w trzech wymi­arach: w sto­sunku do życia w ogóle (wiem, że życie nie jest ani sielanką, ani kosz­marem), w sto­sunku do mojego charak­teru (nie reagu­ję roz­paczą lub euforią, bo wiem, że przy­jem­noś­ci i przykroś­ci się w życiu przeplata­ją), w sto­sunku do per­spek­ty­wy (nie mówię sobie, że na pewno mi się uda lub że z pewnoś­cią poniosę klęskę; staram się, żeby się udało, ale jestem przy­go­towany na porażkę). Oso­ba z poczu­ciem humoru to real­ista, który widzi życie, siebie i przyszłość taką, jaką jest, w odniesie­niu do obec­nej sytu­acji, marzeń i nadziei na przyszłość oraz wspom­nień z przeszłoś­ci.

Dlaczego humor jest istot­ny z punk­tu widzenia filo­zofii?

Sądzę, że głównie ze wzglę­du na swój wymi­ar egzys­tenc­jal­ny. Poczu­cie humoru to co innego niż dow­cip­ność. Poczu­cie humoru ma ten, kto potrafi wybaczać, kto patrzy na siebie wszech­stron­nie. Poczu­cie humoru jest również czyn­nikiem świato­poglą­dowym, życie kogoś, kto je posi­a­da, i kogoś, kto jest go pozbaw­iony, prze­b­ie­ga inaczej. Oso­by z poczu­ciem humoru mają inny sto­sunek do tego, co się im przy­darza. Łatwiej żyje się takim ludziom i z taki­mi ludź­mi, potrafią się śmi­ać ze swoich włas­nych niepowodzeń. A jeśli człowiek potrafi się śmi­ać ze swoich poczy­nań, to wytrą­ca oręż swoim prze­ci­wnikom. Między inny­mi dlat­ego wybit­ni filo­zo­fowie pisali i mówili o humorze i komizmie.
Pro­fe­sor Władysław Tatarkiewicz miał znakomite poczu­cie humoru i między inny­mi dlat­ego żył 94 lata. Na pytanie, czy był szczęśli­wy, odpowiedzi­ał, że chy­ba tak, a zawdz­ięcza to dwóm swoim wadom: „Mam słabą pamięć i szy­bko zapom­i­nałem o przykrych wydarzeni­ach, a poza tym nie mam wyobraźni i nie potrafię się martwić na zapas”. To właśnie poczu­cie humoru pozwala przyjąć taką postawę.

Kto Pana zdaniem był najważniejszym filo­zofem piszą­cym o humorze?

U więk­szoś­ci ważnych filo­zofów zna­jdziemy reflek­sję doty­czącą humoru, śmiechu czy komiz­mu, od Pla­tona i Arys­tote­le­sa, przez Kan­ta, Hume’a, Schopen­hauera, po Bergsona czy Spencera. Wśród klasyków sądzę, że najważniejsze miejsce należy się Bergsonowi i Freudowi.

Czy humor może stanow­ić narzędzie myśle­nia? Czy za pomocą humoru moż­na wyraz­ić jakieś prawdy?

Moim zdaniem moż­na. Humor ujaw­nia, że w życiu nie ma tylko sielan­ki, ale też nie pozwala odd­ać się tra­g­i­zowa­niu czy wyol­brzymi­a­n­iu nieszczęść. Pokazu­je, że życie ma różne wymi­ary. Poma­ga odróżnić sprawy istotne od mniej istot­nych i poma­ga wybaczać. Są zjawiska negaty­wne, ale do nich życie się nie sprowadza, a poczu­cie humoru poma­ga nam to sobie uświadomić.

Jakie funkc­je może pełnić humor w kul­turze?

O ile dow­cip­kowanie ma wyłącznie charak­ter intelek­tu­al­ny, to humor zaw­iera również aspek­ty emocjon­alne – poma­ga nam ksz­tał­tować sto­sunek do rzeczy­wis­toś­ci i innych ludzi. Trud­no znaleźć inną kat­e­gorię, która łączy w sobie anal­izę, ocenę i uczu­cia, które temu towarzyszą, a uczuć lekce­ważyć nie moż­na.

Jakie są ciemne strony humoru?

Ist­nieją różne rodza­je poczu­cia humoru, może mieć on charak­ter ostrze­jszy lub bardziej wyrozu­mi­ały. Prawdzi­wy humor, który łączy w sobie ele­men­ty życ­zli­woś­ci wobec świa­ta, rani tylko tych, którzy poczu­cia humoru nie mają, nadę­tych pysza­łków. Nie powin­niśmy oczy­wiś­cie żar­tować z tych, którzy mają gorzej, ale człowiek mają­cy poczu­cie humoru ma również zwyk­le poczu­cie dobra i nie będzie żar­tować z kogoś, komu jest źle, bo to jest po pros­tu niemoralne. Jeśli szy­dz­imy, to sami sobie wys­taw­iamy świadect­wo.

Wywiad przeprowadz­iła Moni­ka Bokiniec


Bohdan Dziemi­dok – Ur. 1933, filo­zof, etyk, aksjolog i teo­re­tyk sztu­ki. Autor pon­ad 140 rozpraw, w tym m.in.: Teo­ria przeżyć i wartoś­ci este­ty­cznych w pol­skiej este­tyce dwudziestole­cia między­wo­jen­nego (1980), Sztu­ka, wartoś­ci, emoc­je (1992) oraz Główne kon­trow­er­sje este­ty­ki współczes­nej (2012). Jego rozprawa O komizmie (1967, nowe, popraw­ione wydanie 2009) wciąż pozosta­je jed­ną z najważniejszych pol­s­kich, a także sze­roko omaw­ianych zagranicą pozy­cji anal­izu­ją­cych humor i komizm z punk­tu widzenia filo­zofii. Człowiek o wielkim poczu­ciu humoru i równie wielkim ser­cu.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­ka.

< Powrót do spisu treś­ci numeru.

lus­trac­ja: fer­gre­go­ry

Najnowszy numer można nabyć od 3 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy