Aktualności Relacje i reportaże Wydarzenia

Prof. Maeve Cooke: Wolność i rozum. Krytyka Kierkegaarda autorstwa Habermasa – seminarium [relacja]

14 stycznia 2021 roku odbyło się otwarte seminarium filozoficzne „Wolność i rozum. Krytyka Kierkegaarda autorstwa Habermasa”. Gościem pierwszego noworocznego spotkania w cyklu „Między sekularyzacją a reformą. Racjonalizm religijny końca XVII wieku i epoki Oświecenia” była prof. Maeve Cooke, znawczyni filozofii Jürgena Habermasa, wykładowca University College Dublin. Wykład zgromadził międzynarodowe grono słuchaczy z Polski, Wielkiej Brytanii, Irlandii i Brazylii.

W swo­jej naj­now­szej książ­ce, dwu­to­mo­wym dzie­le zaty­tu­ło­wa­nym Auch eine Geschich­te der Phi­lo­so­phie, Jür­gen Haber­mas opi­su­je rela­cje, w jakie wcho­dzi­ły wia­ra, wie­dza i rozum w okre­sie od sta­ro­żyt­no­ści do współ­cze­sno­ści. Słyn­ny nie­miec­ki myśli­ciel oma­wia i kry­ty­ku­je mię­dzy inny­mi ele­men­ty filo­zo­fii Søre­na Kierkegaarda.

Kier­ke­ga­ard poja­wia się w książ­ce Haber­ma­sa jako prze­ciw­wa­ga dla Hegla. Ten ostat­ni zigno­ro­wał doświad­cze­nie jed­nost­ko­we, więk­szą wagę przy­wią­zu­jąc do ponad­jed­nost­ko­wej racjo­nal­no­ści: pań­stwa („duch obiek­tyw­ny”) i prze­ja­wów „ducha abso­lut­ne­go” w histo­rii. Kier­ke­ga­ard postrze­gał jed­nost­ko­wy rozum jako wpraw­dzie histo­rycz­ny i skoń­czo­ny, ale posia­da­ją­cy zdol­ność do prze­kra­cza­nia swo­ich ogra­ni­czeń oraz inge­ro­wa­nia w pro­ce­sy histo­rycz­ne. Zda­niem duń­skie­go filo­zo­fa, to wspo­mnia­ne moż­li­wo­ści spra­wia­ją, że poje­dyn­czy czło­wiek może dzia­łać w spo­sób auto­no­micz­ny i sta­wać się wol­ny w sen­sie „moż­no­ści-bycia-samym-sobą”.

W swo­jej naj­now­szej książ­ce Haber­mas przy­zna­je Kier­ke­ga­ar­do­wi rację w kwe­stii zdol­no­ści rozu­mu do prze­kra­cza­nia swo­ich gra­nic. Autor Auch eine Geschich­te der Phi­lo­so­phie pro­jek­tu­je jed­nak dla czło­wie­ka inny spo­sób na uciecz­kę z uciąż­li­wej jed­nost­ko­wej izo­la­cji niż ten, któ­ry pro­po­no­wał Kier­ke­ga­ard. U Duń­czy­ka wyj­ście z egzy­sten­cjal­nej samot­no­ści było toż­sa­me ze zwró­ce­niem się w stro­nę oso­bo­we­go Boga, a zatem z aktem wia­ry. Haber­mas pro­po­nu­je swo­im czy­tel­ni­kom post­me­ta­fi­zycz­ne wyzwo­le­nie przy pomo­cy ano­ni­mo­we­go Logo­su języka.

Pod­czas swo­je­go wystą­pie­nia prof. Cooke zwró­ci­ła uwa­gę, że w opi­sa­nym wyżej spo­rze racja nie leży ani po reli­gij­nej stro­nie Kier­ke­ga­ar­da, ani po świec­kiej Haber­ma­sa. Oba roz­wią­za­nia mają sła­bo­ści, któ­re uwi­dacz­nia­ją się, kie­dy pró­bu­je­my prze­nieść jed­nost­ko­we doświad­cze­nie do sfe­ry publicznej.

U Kier­ke­ga­ar­da nawró­ce­nie ma cha­rak­ter obja­wie­nia – nie moż­na go wytłu­ma­czyć oso­bom spo­za dane­go krę­gu reli­gij­ne­go. „Skok wia­ry” zmie­nia życie nawró­co­ne­go, nie moż­na jed­nak go wyja­śnić oso­bom nie­wie­rzą­cym przy pomo­cy zwy­kłe­go języ­ka. W spra­wach ety­ki publicz­nej czło­wiek reli­gij­ny może jedy­nie uciec w milczenie.

Z powo­du zasad­ni­czej nie­ko­mu­ni­ko­wal­no­ści doświad­cze­nia reli­gij­ne­go, zda­niem Haber­ma­sa filo­zo­fia spo­łecz­na musi stać na sta­no­wi­sku meto­do­lo­gicz­ne­go ate­izmu i kon­stru­ować ety­kę, któ­ra była­by moż­li­wa do wyra­że­nia w ter­mi­nach świec­kich. Poszcze­gól­ne jed­nost­ki ludz­kie komu­ni­ku­ją się ze sobą i wypra­co­wu­ją w ten spo­sób wspól­ną, wią­żą­cą wszyst­kich prze­strzeń etycz­ną. Są też goto­we do uza­sad­nia­nia swo­ich prze­ko­nań, jeśli napo­tka­ją na sprze­ciw. To język ofe­ru­je ludziom post­me­ta­fi­zycz­ną for­mę trans­cen­den­cji, dzię­ki któ­rej, komu­ni­ku­jąc się ze sobą, mogą prze­kra­czać swo­ją jed­nost­ko­wość oraz inge­ro­wać w świat wokół siebie.

Prof. Maeve Cooke wska­za­ła na zale­ty i wady roz­wią­za­nia zapro­po­no­wa­ne­go przez Haber­ma­sa. Do pierw­szych nale­ży nie-auto­ry­tar­ność pro­po­no­wa­nej przez nie­go ety­ki – fakt, że żaden sąd etycz­ny nie może zostać narzu­co­ny uczest­ni­kom dys­kur­su bez ich zgo­dy jako bez­dy­sku­syj­nie wią­żą­cy. Jed­no­cze­śnie prof. Cooke wska­za­ła, że postu­lo­wa­ne przez Haber­ma­sa dys­kur­syw­ne wyj­ście ze sta­nu egzy­sten­cjal­nej samot­no­ści wyklu­cza doświad­cze­nia, któ­re są nie­ko­mu­ni­ko­wal­ne języ­ko­wo, a do takich nale­żą nie tyl­ko akty reli­gij­ne, ale i np. prze­ży­cie pró­by samo­bój­czej. Jed­nak aksjo­lo­gicz­na „abs­ty­nen­cja” Haber­ma­sa posu­wa się zbyt dale­ko. Pre­le­gent­ka pod­kre­śli­ła, że sądy etycz­ne nie są czy­sto subiek­tyw­ne i powin­ny być oce­nia­ne pod kątem ist­nie­ją­ce­go obiek­tyw­nie dobra. Zda­niem prof. Cooke, to dobro nie jest nam zna­ne –  musi być ono ujaw­nia­ne, pre­cy­zo­wa­ne i aktu­ali­zo­wa­ne w pro­ce­sie publicz­nej ago­nicz­nej deli­be­ra­cji. Język jest narzę­dziem koniecz­nym dla zaist­nie­nia tego pro­ce­su i jako taki powi­nien być regu­lar­nie odświe­ża­ny, na przy­kład dzię­ki ist­nie­niu poezji.

Pod­czas dys­ku­sji, któ­ra mia­ła miej­sce po wykła­dzie, prof. Maeve Cooke wyja­śnia­ła słu­cha­czom, na czym pole­ga Haber­ma­sow­skie myśle­nie post­me­ta­fi­zycz­ne. Odnio­sła się tak­że do spo­ru mię­dzy Jür­ge­nem Haber­ma­sem a Char­le­sem Tay­lo­rem wokół spo­łecz­ne­go zna­cze­nia religii.

Zespół badaw­czy pro­jek­tu „Mię­dzy seku­la­ry­za­cją a reformą”


: Onli­ne – Micro­soft Teams 14 stycz­nia 2021 roku, godz. 18:00–20:00 Stro­na inter­ne­to­wa organizatorów Wyda­rze­nie na Facebooku

 

 

Najnowszy numer można nabyć od 5 maja w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy