Filozofia religii Historia filozofii nowożytnej Relacje i reportaże

Racjonalizm religijny u autorów antytrynitarskich: Jan Crell, Andrzej Wiszowaty, Joachim Stegmann. Wykład dra hab. Steffena Hubera – relacja

21 maja 2020 roku na platformie internetowej Microsoft Teams odbyło się trzecie seminarium filozoficzne w ramach projektu „Między sekularyzacją a reformą. Racjonalizm religijny końca XVII wieku i epoki Oświecenia”. Dr hab. Steffen Huber, prof. UJ, omawiał główne osiągnięcia myśli filozoficznej braci polskich.

Zapisz się do naszego newslettera

Pod­czas wykła­du Stef­fen Huber przed­sta­wił zarys nauk anty­try­ni­tar­skich na przy­kła­dzie trzech myśli­cie­li repre­zen­tu­ją­cych dwa ostat­nie poko­le­nia pol­skich arian.

Bra­cia pol­scy, jak nazy­wa­li samych sie­bie, sta­no­wi­li naj­bar­dziej rady­kal­ny odłam pol­skiej refor­ma­cji. Ich nauki były zako­rze­nio­ne w XVI-wiecz­nym huma­ni­zmie oraz w nie­orto­dok­syj­nych nur­tach reli­gij­nych, przede wszyst­kim pocho­dze­nia pół­noc­no­wło­skie­go. Nurt ten począt­ko­wo roz­wi­jał się w Szwaj­ca­rii, gdzie wszedł w krąg oddzia­ły­wa­nia filo­zo­fii Era­zma z Rot­ter­da­mu i huma­ni­zmu. Po spa­le­niu w Gene­wie w 1553 roku Migu­ela Serve­ta, naj­słyn­niej­sze­go wów­czas anty­try­ni­ta­rza, doszło do kon­flik­tu mię­dzy huma­ni­sta­mi a zwo­len­ni­ka­mi Kal­wi­na. Anty­try­ni­tar­scy myśli­cie­le zosta­li zmu­sze­ni do emi­gra­cji – począt­ko­wo na Mora­wy, a potem do Sied­mio­gro­du i Pol­ski. Na tere­nie pań­stwa pol­sko-litew­skie­go, leżą­ce­go na pogra­ni­czu róż­nych kul­tur i mają­ce­go wła­sne tra­dy­cje w zakre­sie poko­jo­wej koeg­zy­sten­cji róż­no­wier­ców, aria­nie mogli roz­wi­jać swo­je nauki aż do 1660 roku. Dzię­ki temu wypra­co­wa­li ory­gi­nal­ne podej­ście do spraw rela­cji mię­dzy ratioreli­gio, a tak­że do kwe­stii wol­no­ści sumie­nia i tole­ran­cji reli­gij­nej.

Dzie­je pol­skich arian dzie­lą się na dwa okre­sy. W cza­sie pierw­sze­go z nich, zakoń­czo­ne­go śmier­cią Fau­sta Socy­na (1604), aria­nie krą­ży­li jesz­cze wokół zagad­nień huma­ni­stycz­nej her­me­neu­ty­ki. Rady­kal­ne twier­dze­nia reli­gij­ne i poli­tycz­ne, na przy­kład doty­czą­ce dwóch natur w Chry­stu­sie, gło­szo­ne przez Fran­cisz­ka Stan­ka­ra, czy odmo­wa podej­mo­wa­nia aktyw­no­ści oby­wa­tel­skiej, któ­rą zale­cał Mar­cin Cze­cho­wic, były wów­czas trak­to­wa­ne jako mniej istot­ne. Po śmier­ci wło­skie­go refor­ma­to­ra bra­cia pol­scy zacho­wa­li umiar­ko­wa­ne poglą­dy poli­tycz­ne, ale w prze­ci­wień­stwie do innych szkół dzia­ła­ją­cych na tere­nie Rzecz­po­spo­li­tej otwo­rzy­li się na współ­cze­sną im zachod­nią filo­zo­fię – inte­re­so­wa­li się na przy­kład myśle­niem aksjo­ma­tycz­nym i filo­zo­fią upra­wia­ną more geo­me­tri­co. Waż­ną rolę w pol­skim ruchu anty­try­ni­tar­skim ode­gra­li wów­czas Jan Crell oraz Andrzej Wiszo­wa­ty (ten ostat­ni był wnu­kiem Socy­na). Apli­ko­wa­li oni racjo­na­li­stycz­ne aksjo­ma­ty do dogma­tów reli­gij­nych, a tak­że postu­lo­wa­li przy­zna­nie rów­nych praw oby­wa­tel­skich wszyst­kim wspól­no­tom reli­gij­nym (Crell).

Pod­czas swo­je­go wystą­pie­nia pro­fe­sor Huber omó­wił trzy ariań­skie trak­ta­ty napi­sa­ne w pierw­szej poło­wie XVII wie­ku.

Reli­gio­nis liber­tas, dzie­le powsta­łym pod koniec lat 20-tych XVII wie­ku, Jan Crell przed­sta­wił wła­sne uza­sad­nie­nie dla tole­ran­cji reli­gij­nej. Odwo­łu­jąc się do aktu kon­fe­de­ra­cji war­szaw­skiej z 1573 roku, Crell argu­men­to­wał, że nawet oso­bom o błęd­nych, zda­niem domi­nu­ją­cej opcji reli­gij­nej, poglą­dach (con­scien­tia erro­nea) nale­ży się sza­cu­nek i wol­ność postę­po­wa­nia w zgo­dzie z wła­snym sumie­niem. Tole­ro­wa­nie „here­ty­ków” jest poży­tecz­ne, ponie­waż unie­moż­li­wia sze­rze­nie się ate­izmu.

Jan Steg­mann, dru­gi z oma­wia­nych myśli­cie­li, był mniej zna­ny od Crel­la. W napi­sa­nym ok. 1630 roku dzie­le De iudi­ce et nor­ma con­tro­ver­sia­rum fidei pro­po­no­wał, aby roz­jem­cą w spo­rach reli­gij­nych był rozum (ratio). Nale­ża­ło stwo­rzyć uni­wer­sal­ne nor­my, któ­re umoż­li­wi­ły­by dys­ku­sję o praw­dach wia­ry. Ludzie błą­dzą – ale cechą ludz­ką jest popeł­nia­nie błę­dów i ich popra­wia­nie. W ten spo­sób bada się rów­nież samą racjo­nal­ność. Będąc adwo­ka­tem racjo­na­li­zmu reli­gij­ne­go, Steg­mann przyj­mo­wał jed­nak, że ist­nie­ją zasa­dy, któ­re prze­kra­cza­ją rozum (są supra ratio­nem).

Z kolei Andrzej Wiszo­wa­ty w swo­im dzie­le Reli­gio ratio­na­lis, opu­bli­ko­wa­nym pośmiert­nie w 1685 roku, wska­zy­wał, że tema­ty reli­gij­ne są podob­ne do zagad­nień natu­ral­nych, a jedy­nie nie­co sub­tel­niej­sze – dla­te­go moż­na było i nale­ża­ło stwo­rzyć uni­wer­sal­ne nor­my myśle­nia, któ­re umoż­li­wi­ły­by pra­wi­dło­we dys­ku­to­wa­nie o kwe­stiach reli­gij­nych. Wiszo­wa­ty zapro­po­no­wał listę oko­ło 80 aksjo­ma­tów (Axio­ma­ta uni­ver­sa­lia). Zasa­dy te są bar­dzo „anty­try­ni­tar­skie” w duchu – wyklu­cza­ją na przy­kład moż­li­wość ist­nie­nia trzech róż­nych osób w jed­nym Bogu albo dwóch natur w jed­nej oso­bie.

Prof. Huber pod­kre­ślał, że aria­nie stwo­rzy­li ory­gi­nal­ną przed-oświe­ce­nio­wą teo­rię tole­ran­cji reli­gij­nej, zako­rze­nio­ną w XVI-wiecz­nej her­me­neu­ty­ce. Zazna­czał, że myśl bra­ci pol­skich zawdzię­cza­ła wie­le tak­że tra­dy­cji pol­sko-litew­skie­go wie­lo­kul­tu­ro­we­go pań­stwa. Aria­nie odwo­ły­wa­li się do tutej­szej prak­ty­ki poli­tycz­nej i aktów praw­nych. W trak­cie dys­ku­sji, któ­ra mia­ła miej­sce po wykła­dzie, pyta­no m.in. o róż­ni­cę mię­dzy ariań­skim sana ratio a angiel­skim com­mon sen­se.

Oprac. Zespół badaw­czy pro­jek­tu „Mię­dzy seku­la­ry­za­cją a refor­mą”

Orga­ni­za­tor: Insty­tut Filo­zo­fii UJ przy wspar­ciu Naro­do­we­go Cen­trum Nauki

: Onli­ne – Micro­soft Teams
23 kwiet­nia 2020, 16:00–18:00 Stro­na inter­ne­to­wa orga­ni­za­to­rów
Wyda­rze­nie na Face­bo­oku

Najnowszy numer można nabyć od 30 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy