Filozofia religii Historia filozofii nowożytnej Relacje i reportaże

Racjonalizm religijny u autorów antytrynitarskich: Jan Crell, Andrzej Wiszowaty, Joachim Stegmann. Wykład dra hab. Steffena Hubera – relacja

21 maja 2020 roku na platformie internetowej Microsoft Teams odbyło się trzecie seminarium filozoficzne w ramach projektu „Między sekularyzacją a reformą. Racjonalizm religijny końca XVII wieku i epoki Oświecenia”. Dr hab. Steffen Huber, prof. UJ, omawiał główne osiągnięcia myśli filozoficznej braci polskich.

Zapisz się do naszego newslettera

Pod­czas wykładu Stef­fen Huber przed­staw­ił zarys nauk antytryni­tars­kich na przykładzie trzech myśli­cieli reprezen­tu­ją­cych dwa ostat­nie pokole­nia pol­s­kich ari­an.

Bra­cia polscy, jak nazy­wali samych siebie, stanow­ili najbardziej radykalny odłam pol­skiej refor­ma­cji. Ich nau­ki były zako­rzenione w XVI-wiecznym human­izmie oraz w nieortodoksyjnych nur­tach religi­jnych, przede wszys­tkim pochodzenia północ­nowłoskiego. Nurt ten początkowo rozwi­jał się w Szwa­j­carii, gdzie wszedł w krąg odd­zi­ały­wa­nia filo­zofii Eraz­ma z Rot­ter­damu i human­iz­mu. Po spale­niu w Genewie w 1553 roku Miguela Serve­ta, najsłyn­niejszego wów­czas antytryni­tarza, doszło do kon­flik­tu między human­ista­mi a zwolen­nika­mi Kalwina. Antytryni­tarscy myśli­ciele zostali zmuszeni do emi­gracji – początkowo na Morawy, a potem do Sied­miogro­du i Pol­s­ki. Na tere­nie państ­wa pol­sko-litewskiego, leżącego na pograniczu różnych kul­tur i mającego własne trady­c­je w zakre­sie poko­jowej koegzys­tencji różnowier­ców, ari­an­ie mogli rozwi­jać swo­je nau­ki aż do 1660 roku. Dzię­ki temu wypra­cow­ali ory­gi­nalne pode­jś­cie do spraw relacji między ratioreli­gio, a także do kwestii wol­noś­ci sum­ienia i tol­er­ancji religi­jnej.

Dzieje pol­s­kich ari­an dzielą się na dwa okresy. W cza­sie pier­wszego z nich, zakońc­zonego śmier­cią Faus­ta Socy­na (1604), ari­an­ie krążyli jeszcze wokół zagad­nień human­isty­cznej hermeneu­ty­ki. Radykalne twierdzenia religi­jne i poli­ty­czne, na przykład doty­czące dwóch natur w Chrys­tusie, głos­zone przez Fran­cisz­ka Stankara, czy odmowa pode­j­mowa­nia akty­wnoś­ci oby­wa­tel­skiej, którą zale­cał Marcin Czechow­ic, były wów­czas trak­towane jako mniej istotne. Po śmier­ci włoskiego refor­ma­to­ra bra­cia polscy zachowali umi­arkowane poglądy poli­ty­czne, ale w prze­ci­wieńst­wie do innych szkół dzi­ała­ją­cych na tere­nie Rzecz­pospo­litej otworzyli się na współczes­ną im zachod­nią filo­zofię – intere­sowali się na przykład myśle­niem aksjo­maty­cznym i filo­zofią upraw­ianą more geo­met­ri­co. Ważną rolę w pol­skim ruchu antytryni­tarskim ode­grali wów­czas Jan Crell oraz Andrzej Wis­zowaty (ten ostat­ni był wnukiem Socy­na). Aplikowali oni racjon­al­isty­czne aksjo­maty do dog­matów religi­jnych, a także pos­tu­lowali przyz­nanie równych praw oby­wa­tel­s­kich wszys­tkim wspól­no­tom religi­jnym (Crell).

Pod­czas swo­jego wys­tąpi­enia pro­fe­sor Huber omówił trzy ari­ańskie trak­taty napisane w pier­wszej połowie XVII wieku.

Reli­gio­n­is lib­er­tas, dziele pow­stałym pod koniec lat 20-tych XVII wieku, Jan Crell przed­staw­ił własne uza­sad­nie­nie dla tol­er­ancji religi­jnej. Odwołu­jąc się do aktu kon­fed­er­acji warsza­wskiej z 1573 roku, Crell argu­men­tował, że nawet osobom o błęd­nych, zdaniem domin­u­jącej opcji religi­jnej, poglą­dach (con­sci­en­tia erronea) należy się sza­cunek i wol­ność postępowa­nia w zgodzie z włas­nym sum­ie­niem. Tolerowanie „here­tyków” jest pożyteczne, ponieważ uniemożli­wia szerze­nie się ateiz­mu.

Jan Stegmann, dru­gi z omaw­ianych myśli­cieli, był mniej znany od Crel­la. W napisanym ok. 1630 roku dziele De iudice et nor­ma con­tro­ver­siarum fidei pro­ponował, aby roz­jem­cą w spo­rach religi­jnych był rozum (ratio). Należało stworzyć uni­w­er­salne normy, które umożli­wiły­by dyskusję o praw­dach wiary. Ludzie błądzą – ale cechą ludzką jest popeł­ni­an­ie błędów i ich popraw­ian­ie. W ten sposób bada się również samą racjon­al­ność. Będąc adwokatem racjon­al­iz­mu religi­jnego, Stegmann przyj­mował jed­nak, że ist­nieją zasady, które przekracza­ją rozum (są supra rationem).

Z kolei Andrzej Wis­zowaty w swoim dziele Reli­gio ratio­nalis, opub­likowanym pośmiert­nie w 1685 roku, wskazy­wał, że tem­aty religi­jne są podob­ne do zagad­nień nat­u­ral­nych, a jedynie nieco sub­tel­niejsze – dlat­ego moż­na było i należało stworzyć uni­w­er­salne normy myśle­nia, które umożli­wiły­by praw­idłowe dysku­towanie o kwes­t­i­ach religi­jnych. Wis­zowaty zapro­ponował listę około 80 aksjo­matów (Axioma­ta uni­ver­salia). Zasady te są bard­zo „antytryni­tarskie” w duchu – wyk­lucza­ją na przykład możli­wość ist­nienia trzech różnych osób w jed­nym Bogu albo dwóch natur w jed­nej oso­bie.

Prof. Huber pod­kreślał, że ari­an­ie stworzyli ory­gi­nal­ną przed-oświece­niową teorię tol­er­ancji religi­jnej, zako­rzenioną w XVI-wiecznej hermeneu­tyce. Zaz­naczał, że myśl braci pol­s­kich zawdz­ięcza­ła wiele także trady­cji pol­sko-litewskiego wielokul­tur­owego państ­wa. Ari­an­ie odwoły­wali się do tute­jszej prak­ty­ki poli­ty­cznej i aktów prawnych. W trak­cie dyskusji, która miała miejsce po wykładzie, pytano m.in. o różnicę między ari­ańskim sana ratio a ang­iel­skim com­mon sense.

Oprac. Zespół badaw­czy pro­jek­tu „Między seku­laryza­cją a refor­mą”

Orga­ni­za­tor: Insty­tut Filo­zofii UJ przy wspar­ciu Nar­o­dowego Cen­trum Nau­ki

: Online – Microsoft Teams
23 kwiet­nia 2020, 16:00–18:00 Strona inter­ne­towa orga­ni­za­torów
Wydarze­nie na Face­booku

Najnowszy numer można nabyć od 2 lipca w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Sklep

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy