Renata Głowaczewska: Dlaczego zło chowa się w cieniu? O tym, jak powstaje moralność.

Samotność pojawia się tam, gdzie kończy się wspólnota — w miejscu, w którym nie istnieje wzajemne zauważanie. Nie dotyka jedynie osób zdemoralizowanych czy nieprzystosowanych do życia w społeczeństwie. Może spotkać każdego, również kogoś, kto otacza się innymi ludźmi, ale nie doświadcza ich obecności. W izolacji traci się zdolność współodczuwania i właściwej oceny moralnej. Dopiero w relacji z drugim człowiekiem rodzą się prawdziwe zobowiązania moralne, które wyznaczają kierunek naszych działań. Człowiek istnieje równie prawdziwie w wymiarze indywidualnym, jak i relacyjnym. Dlatego pozbawiony bliskich relacji z innymi zdaje się być niepełny.

Brak interakcji z drugim człowiekiem sprawia, że tracimy punkt odniesienia, który umożliwia ocenę moralną. Myśli błądzą w zamkniętym kręgu — niekwestionowane i niekorygowane. Pojawia się przekonanie o wyjątkowości we własnym cierpieniu oraz poczucie, że nasze doświadczenia są niepowtarzalne, a tym samym dają jednostce prawo do lekceważenia powszechnie uznawanych zasad. W takich warunkach nietrudno popaść w skrajności, usprawiedliwiając swoje występki, które — w starciu z cudzym spojrzeniem — okazałyby się niegodziwością.

Raskolnikow i konsekwencje izolacji

Rodion Raskolnikow, pogrążony w samotnych rozważaniach, tworzy system, w którym przekroczenie moralnych granic staje się uzasadnione. W odizolowaniu wyłania się obraz jednostki, która rości sobie prawo decydowania o życiu i śmierci, oraz powinna stanąć ponad dobrem i złem, by zdefiniować je na nowo — bo widzi, cierpi, rozumie i pragnie czegoś więcej. To wynik rozważań pozbawionych wpływu bliskości i wspólnoty. Odcinając się od innych, Raskolnikow zamknął się w świecie własnych przekonań, w którym nikt nie mógł zakwestionować jego racji.

Tło tej wewnętrznej walki stanowi ponury Petersburg — miasto, które przytłacza brudem, ubóstwem i bezwzględnością. Te obrazy, w połączeniu z izolacją, odbierają mu nadzieję i wzmacniają poczucie alienacji. W obliczu dekadencji otaczających go miasta i ludzi myśl o zbrodni nabiera w jego umyśle pozorów słuszności i jawi się jako jedyne wyjście. Jednak po dokonaniu morderstwa samotność Raskolnikowa nabrała nowego wymiaru. Stała się stanem moralnym. Odcięła go od możliwości budowania szczerych relacji z innymi ludźmi.

Miłość na straży moralności

Raskolnikow nie był w stanie znieść spojrzeń pełnych miłości. Największe cierpienie odczuwał w chwilach, gdy musiał zmierzyć się z pełnym troski wzrokiem i próbami nawiązania z nim kontaktu przez matkę i siostrę. Uświadamiały mu one przepaść między popełnionym czynem a wartościami, które reprezentowała ich miłość. Właśnie w tej miłości widział to, co utracił, odrzucając moralność. Miłość — choć bolesna w zetknięciu z wyrządzonym złem — była jedynym możliwym ratunkiem dla jego duszy. Stawała się dla niego lustrem, w którym widział swoje czyny jako moralny upadek.

Samotność bywa też wyborem — świadomą decyzją jednostki, pragnącej uwolnić się od zobowiązań moralnych. Ktoś, kto nie chce czuć się odpowiedzialny za innych, może próbować wycofać się w siebie, ponieważ bliskość wymaga zaangażowania, a czasami nawet powściągliwości i ostrożności w podejmowanych decyzjach. Czasem izolacja staje się środkiem do realizowania złych zamiarów. Dalece łatwiej jest usprawiedliwiać wszystko tam, gdzie nikt nie patrzy i obraz się w niczym nie odbija, gdzie nie trzeba patrzeć na to odbicie. Izolacja pozwala chwilowo unikać odpowiedzialności, ale długofalowo odbiera możliwość kochania i odnajdywania w życiu piękna.

Samotność jako przestrzeń dla grzechu i społeczne wyzwanie

Można odwrócić się od ludzi. Można żyć z poczuciem triumfu nad własnym sumieniem. Jednak powrót do miłości i bliskości staje się bolesną i wyniszczającą próbą. Człowiek, który odrzucił moralność, nie jest w stanie na powrót przyjąć jej zasad bez zmierzenia się z wyrządzonym wcześniej złem. Wtedy intelektualne racje, które wcześniej usprawiedliwiały niegodne czyny, kruszą się w zetknięciu z wartościami wynikającymi z relacji międzyludzkich. Wyrządzona wcześniej krzywda wypełnia serce przerażeniem i wszechogarniającą rozpaczą.

Erich Fromm w Mieć czy być interpretuje grzech pierworodny nie jako akt nieposłuszeństwa wobec Boga, tak jak to ma miejsce w tradycji chrześcijańskiej, lecz jako brak miłości. W jego ujęciu prowadzi on do odizolowania, wyobcowania i skupienia się na własnym interesie. W tym kontekście samotność staje się prostą drogą do grzechu, a nawet jego gruntem, ponieważ w jej otchłani nie ma miejsca na miłość. Co więcej, Fromm zauważa też, że izolacja może być wpisana w samą naturę człowieka — wynika z naszej samoświadomości i umiejętności dystansowania się od innych. Grzech ten, według niego, można odkupić jedynie przez pojednanie — przez miłość.

W samotności człowiek traci zdolność odczuwania odpowiedzialności za innych, co prowadzi do jego moralnego upadku. Bez bliskości oddala się od miłości i dobra, które nadają jego życiu sens. Dlatego jednym z najistotniejszych zadań społeczeństwa jest wspieranie więzi i dawanie przestrzeni do budowania wspólnoty, która pozwala jednostkom odnaleźć oparcie w relacjach międzyludzkich. To właśnie w bliskości z innymi rodzi się poczucie obowiązku, które umożliwia tworzenie złożonych struktur społecznych i efektywne funkcjonowanie w nich.

Biogramy postaci:

• Fiodor Dostojewski (1821–1881) — rosyjski powieściopisarz i myśliciel, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli literatury światowej. Autor dzieł takich jak Zbrodnia i kara, Idiota, Bracia Karamazow. W swoich dziełach podejmował się zagadnień moralnych, religijnych oraz egzystencjalnych, często w kontekście przemian kulturowych i nurtów myślowych XIX wieku. 
• Erich Fromm (1900–1980) — niemiecki filozof, socjolog i humanistyczny myśliciel. Zajmował się analizą kondycji człowieka zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym, podejmując refleksję nad wyzwaniami współczesnego świata, w którym indywidualizm często dominuje nad więziami społecznymi.

Słowniczek pojęć:

• Alienacja — poczucie oddzielenia od innych ludzi, izolacji lub braku zrozumienia.
• Empatia — umiejętność odczytywania emocji innych ludzi i zdolność do współodczuwania ich.
• Moralność — wartości i zasady określające co jest dobre, a co jest złe.

Warto doczytać:

• Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara, C. Jastrzębiec-Kozłowski, Warszawa 2025.
• Erich Fromm, Mieć czy być, tłum J. Karłowski, Poznań 2016.
• Erich Fromm, O sztuce miłości, tłum. A. Bogdański, wyd. VI, Poznań 2025.
• Hermann Hesse, Wilk stepowy, tłum. G. Mycielska, Poznań 2016.

Renata Głowaczewska – studentka biologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, zafascynowana zarówno tajemnicami życia, jak i refleksją nad człowiekiem. Interesuje się etyką, neurobiologią i genetyką. W wolnych chwilach poświęca czas rysowaniu i lekturze, łącząc naukową ciekawość z pasją do sztuki i literatury.

Grafika: Wikimedia Commons

< Próby filozoficzne

Prowadzenie portalu filozofuj.eu – finansowanie

Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu „Społeczna Odpowiedzialność Nauki II”.