Antropologia Artykuł Epistemologia Filozofia współczesna Ontologia

Robert Poczobut: Świadomość

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2020 nr 3 (33), s. 65. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


W uję­ciu Roma­na Ingar­de­na świa­do­mość moż­na badać jako źró­dło i waru­nek pozna­nia (aspekt epi­ste­mo­lo­gicz­ny), rodzaj przed­mio­tu (aspekt onto­lo­gicz­ny) lub jed­ną z warstw czło­wie­ka (aspekt antropologiczny).

Świa­do­mość jest źró­dłem oraz warun­kiem pozna­nia. Odzna­cza się otwar­to­ścią, umoż­li­wia­jąc pozna­wa­nie przed­mio­tów róż­nych od niej. Jej naj­wy­żej zor­ga­ni­zo­wa­ną for­mą jest świa­do­mość akto­wa (inten­cjo­nal­na) zawie­ra­ją­ca moment inten­cji, czy­li skie­ro­wa­nia na okre­ślo­ny przed­miot. Ist­nie­ją rów­nież nie­ak­to­we (bier­ne) for­my świa­do­mo­ści – dozna­wa­nie wra­żeń, świa­do­mość tła, prze­ży­wa­nie (nie­ak­to­wa for­ma samo­świa­do­mo­ści). Prze­ży­wa­nie może posia­dać róż­ne stop­nie inten­syw­no­ści – od mrocz­ne­go i nie­uważ­ne­go po naj­bar­dziej jasny, nazy­wa­ny „intu­icją prze­ży­wa­nia” (wyklu­cza ona moż­li­wość błę­du, dostar­cza pozna­nia niepowątpiewalnego).

Z per­spek­ty­wy onto­lo­gii stru­mień świa­do­mo­ści (upo­rząd­ko­wa­ny układ nastę­pu­ją­cych po sobie prze­żyć) jest pro­ce­sem – szcze­gól­nym rodza­jem bytu cza­so­we­go. Dyna­micz­na struk­tu­ra stru­mie­nia świa­do­mo­ści pole­ga na tym, że two­rzą­ce go prze­ży­cia prze­mi­ja­ją – poja­wia­ją się, trwa­ją jakiś czas i giną. Każ­de z prze­żyć oraz cały stru­mień świa­do­mo­ści są struk­tu­ral­nie powią­za­ne z Ja (pod­mio­tem świa­do­mo­ści). Dzię­ki Ja stru­mień świa­do­mo­ści odzna­cza się jed­no­ścią i toż­sa­mo­ścią, zaś two­rzą­ce go prze­ży­cia uzy­sku­ją cha­rak­ter pierw­szo­oso­bo­wy. Pod­miot świa­do­mo­ści (Ja) zacho­wu­je toż­sa­mość w cza­sie – jest tym samym pod­mio­tem w wie­lo­ści prze­mi­ja­ją­cych przeżyć.

W póź­niej­szych pra­cach Ingar­den pod­kre­śla nie­sa­mo­dziel­ny cha­rak­ter świa­do­mo­ści wobec psy­chi­ki, cia­ła czło­wie­ka i przy­czy­no­wej struk­tu­ry świa­ta real­ne­go. W Sporze o ist­nie­nie świa­ta (1987, t. 2, cz. 2, s. 220–222) ana­li­zu­je trzy rodza­je danych prze­ma­wia­ją­cych za pochod­no­ścią świa­do­mo­ści: a) pro­ce­sy w cie­le czło­wie­ka pocią­ga­ją wystą­pie­nie sta­nów świa­do­mych, b) pro­ce­sy w cie­le czło­wie­ka powo­du­ją, że prze­ży­cia świa­do­me nie poja­wia­ją się (doświad­cze­nia ane­ste­zjo­lo­gicz­ne), c) zmia­ny w cie­le czło­wie­ka powo­du­ją zmia­ny w jego świa­do­mo­ści. W świe­tle danych empi­rycz­nych świa­do­mość jawi się jako zależ­na w swo­im ist­nie­niu oraz otwar­ta na oddzia­ły­wa­nia przy­czy­no­we z pro­ce­sa­mi zacho­dzą­cy­mi w cie­le i oto­cze­niu indy­wi­du­um psychofizycznego.

Cało­ścio­wy sys­tem świa­do­mo­ści, obej­mu­ją­cy stru­mień prze­żyć, ich cza­so­wą orga­ni­za­cję, a tak­że pod­miot świa­do­mo­ści i jego akty (poznaw­cze, woli­tyw­ne, twór­cze), moż­na ana­li­zo­wać w kate­go­riach sys­te­mu względ­nie izo­lo­wa­ne­go. Jest to sys­tem wie­lo­ra­ko zależ­ny od sta­nów cia­ła, psy­chi­ki i śro­do­wi­ska, lecz odzna­cza­ją­cy się względ­ną auto­no­mią i zdol­no­ścią do kon­tro­li zacho­wa­nia. Świa­do­my pod­miot może być auto­no­micz­ny w takim zakre­sie, w jakim pozo­sta­je przy­czy­no­wo izo­lo­wa­ny wzglę­dem oddzia­ły­wań zewnętrz­nych (ze stro­ny śro­do­wi­ska) i wewnętrz­nych (ze stro­ny cia­ła). Tyl­ko w tych gra­ni­cach może on dzia­łać w spo­sób wolny.


Robert Poczo­but – pro­fe­sor UwB, kie­row­nik Zakła­du Epi­ste­mo­lo­gii i Kogni­ty­wi­sty­ki w Insty­tu­cie Filo­zo­fii UwB. Autor czte­rech ksią­żek, prze­szło sie­dem­dzie­się­ciu arty­ku­łów nauko­wych, redak­tor licz­nych prac zbio­ro­wych. Inte­re­su­je się pogra­ni­czem filo­zo­fii umy­słu i kogni­ty­wi­sty­ki, w szcze­gól­no­ści natu­rą jaź­ni, rela­cją mię­dzy świa­do­my­mi i nie­świa­do­my­mi pro­ce­sa­mi poznaw­czy­mi, neu­ro­fi­lo­zo­fią oraz hybry­do­wy­mi sys­te­ma­mi poznaw­czy­mi. Hob­by: podró­że, muzy­ka, malar­stwo, gry logiczne.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska.

< Powrót do spi­su tre­ści numeru.


Dzię­ku­je­my wszyst­kim naszym Hoj­nym Wspie­ra­ją­cym poma­ga­ją­cym nam za pośred­nic­twem por­ta­lu zrzutka.pl w wyda­niu Dodat­ku spe­cjal­ne­go o Roma­nie Ingar­de­nie. Szcze­gól­ne podzię­ko­wa­nia nale­żą się: Józe­fo­wi Luba­czo­wi, Jano­wi Rycher­to­wi i Bar­tło­mie­jo­wi Skowronowi.

Najnowszy numer można nabyć od 30 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

1 komentarz

Kliknij, aby skomentować

  • Świa­do­mość bywa zawod­na i nawet pokret­na; vide opo­wia­da­nia i powie­ści “Dosto­jew­skie­go SF” Ph.K. Dic­ka, war­to! A nawet trze­ba, koniecznie!

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy