Antropologia Artykuł Epistemologia Filozofia współczesna Ontologia

Robert Poczobut: Świadomość

Zapisz się do naszego newslettera

Tekst ukazał się w „Filo­zo­fuj!” 2020 nr 3 (33), s. 65. W pełnej wer­sji graficznej jest dostęp­ny w pliku PDF.


W uję­ciu Romana Ingar­de­na świado­mość moż­na badać jako źródło i warunek poz­na­nia (aspekt epis­te­mo­log­iczny), rodzaj przed­mio­tu (aspekt onto­log­iczny) lub jed­ną z warstw człowieka (aspekt antropo­log­iczny).

Świado­mość jest źródłem oraz warunk­iem poz­na­nia. Odz­nacza się otwartoś­cią, umożli­wia­jąc poz­nawanie przed­miotów różnych od niej. Jej najwyżej zor­ga­ni­zowaną for­mą jest świado­mość aktowa (intencjon­al­na) zaw­ier­a­ją­ca moment intencji, czyli skierowa­nia na określony przed­miot. Ist­nieją również nieak­towe (bierne) formy świado­moś­ci – doz­nawanie wrażeń, świado­mość tła, przeży­wanie (nieak­towa for­ma samoświado­moś­ci). Przeży­wanie może posi­adać różne stop­nie inten­sy­wnoś­ci – od mrocznego i nieuważnego po najbardziej jas­ny, nazy­wany „intu­icją przeży­wa­nia” (wyk­lucza ona możli­wość błę­du, dostar­cza poz­na­nia niepowąt­piewal­nego).

Z per­spek­ty­wy ontologii stru­mień świado­moś­ci (uporząd­kowany układ następu­ją­cych po sobie przeżyć) jest pro­ce­sem – szczegól­nym rodza­jem bytu cza­sowego. Dynam­icz­na struk­tu­ra stru­mienia świado­moś­ci pole­ga na tym, że tworzące go przeży­cia przemi­ja­ją – pojaw­ia­ją się, trwa­ją jak­iś czas i giną. Każde z przeżyć oraz cały stru­mień świado­moś­ci są struk­tu­ral­nie pow­iązane z Ja (pod­miotem świado­moś­ci). Dzię­ki Ja stru­mień świado­moś­ci odz­nacza się jed­noś­cią i tożsamoś­cią, zaś tworzące go przeży­cia uzysku­ją charak­ter pier­ws­zoosobowy. Pod­miot świado­moś­ci (Ja) zachowu­je tożsamość w cza­sie – jest tym samym pod­miotem w wieloś­ci przemi­ja­ją­cych przeżyć.

W późniejszych pra­cach Ingar­den pod­kreśla niesamodziel­ny charak­ter świado­moś­ci wobec psy­chi­ki, ciała człowieka i przy­czynowej struk­tu­ry świa­ta real­nego. W Sporze o ist­nie­nie świa­ta (1987, t. 2, cz. 2, s. 220–222) anal­izu­je trzy rodza­je danych prze­maw­ia­ją­cych za pochod­noś­cią świado­moś­ci: a) pro­cesy w ciele człowieka pocią­ga­ją wys­tąpi­e­nie stanów świadomych, b) pro­cesy w ciele człowieka powodu­ją, że przeży­cia świadome nie pojaw­ia­ją się (doświad­czenia anestezjo­log­iczne), c) zmi­any w ciele człowieka powodu­ją zmi­any w jego świado­moś­ci. W świ­etle danych empirycznych świado­mość jawi się jako zależ­na w swoim ist­nie­niu oraz otwarta na odd­zi­ały­wa­nia przy­czynowe z proce­sa­mi zachodzą­cy­mi w ciele i otocze­niu indy­widu­um psy­chofizy­cznego.

Całoś­ciowy sys­tem świado­moś­ci, obe­j­mu­ją­cy stru­mień przeżyć, ich cza­sową orga­ni­za­cję, a także pod­miot świado­moś­ci i jego akty (poz­naw­cze, woli­ty­wne, twór­cze), moż­na anal­i­zować w kat­e­go­ri­ach sys­te­mu względ­nie izolowanego. Jest to sys­tem wielo­rako zależny od stanów ciała, psy­chi­ki i środowiska, lecz odz­nacza­ją­cy się względ­ną autonomią i zdol­noś­cią do kon­troli zachowa­nia. Świadomy pod­miot może być auto­nom­iczny w takim zakre­sie, w jakim pozosta­je przy­czynowo izolowany wzglę­dem odd­zi­ały­wań zewnętrznych (ze strony środowiska) i wewnętrznych (ze strony ciała). Tylko w tych grani­cach może on dzi­ałać w sposób wol­ny.


Robert Poc­zobut – pro­fe­sor UwB, kierown­ik Zakładu Epis­te­mologii i Kog­ni­ty­wisty­ki w Insty­tu­cie Filo­zofii UwB. Autor czterech książek, przeszło siedemdziesię­ciu artykułów naukowych, redak­tor licznych prac zbiorowych. Intere­su­je się pograniczem filo­zofii umysłu i kog­ni­ty­wisty­ki, w szczegól­noś­ci naturą jaźni, relacją między świadomy­mi i nieświadomy­mi proce­sa­mi poz­naw­czy­mi, neu­ro­filo­zofią oraz hybry­dowy­mi sys­tema­mi poz­naw­czy­mi. Hob­by: podróże, muzy­ka, malarst­wo, gry log­iczne.

Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­ka.

< Powrót do spisu treś­ci numeru.


Dzięku­je­my wszys­tkim naszym Hojnym Wspier­a­ją­cym poma­ga­ją­cym nam za pośred­nictwem por­talu zrzutka.pl w wyda­niu Dodatku spec­jal­nego o Romanie Ingar­de­nie. Szczególne podz­iękowa­nia należą się: Józe­fowi Lubac­zowi, Janowi Rycher­towi i Bartłomiejowi Skowronowi.

Najnowszy numer można nabyć od 2 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

1 komentarz

Kliknij, aby skomentować

  • Świado­mość bywa zawod­na i nawet pokret­na; vide opowiada­nia i powieś­ci “Dos­to­jew­skiego SF” Ph.K. Dic­ka, warto! A nawet trze­ba, koniecznie!

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy