Epistemologia Filozofia umysłu

Robert Poczobut: Systemy zombie a świadomość

Eksperymenty myślowe na temat możliwości istnienia zombie oraz badania empiryczne dotyczące nieświadomych form inteligencji prowadzą do filozoficznego sporu o miejsce świadomości w świecie fizycznym i jej rolę w działaniu człowieka.

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2021 nr 1 (37), s. 22–24. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Dwie perspektywy – metafizyczna i empiryczna

Filo­zo­fo­wie pro­wa­dzą spo­ry na temat moż­li­wo­ści ist­nie­nia sys­te­mów fizycz­nie i funk­cjo­nal­nie nie­odróż­nial­nych od ludzi, lecz pozba­wio­nych prze­żyć świa­do­mych. Mogły­by one pro­wa­dzić kon­wer­sa­cje, wyko­ny­wać czyn­no­ści dnia codzien­ne­go, upra­wiać naukę, seks, two­rzyć dzie­ła sztu­ki, cho­ciaż nie dys­po­no­wa­ły­by żad­ną for­mą świa­do­me­go doświad­cze­nia. Ich aktyw­ność ogra­ni­cza­ła­by się do rzą­dzo­nych algo­ryt­ma­mi auto­ma­ty­zmów. Zewnętrz­ny obser­wa­tor nie potra­fił­by ich odróż­nić od istot świa­do­mych. Powsta­ją pyta­nia: czy sys­te­my zom­bie są moż­li­we? A jeśli tak, jakie ma to kon­se­kwen­cje dla meta­fi­zycz­ne­go spo­ru o miej­sce świa­do­mo­ści w świe­cie fizycznym.

Kogni­ty­wi­ści i bada­cze sztucz­nej inte­li­gen­cji zwra­ca­ją uwa­gę, że zło­żo­ne zacho­wa­nia inte­li­gent­ne mogą być reali­zo­wa­ne bez udzia­łu świa­do­mo­ści. Doty­czy to orga­ni­zmów bio­lo­gicz­nych roz­wią­zu­ją­cych skom­pli­ko­wa­ne pro­ble­my dzię­ki mecha­ni­zmom bio-che­mo-elek­trycz­nym, a tak­że sys­te­mów sztucz­nych prze­ja­wia­ją­cych zło­żo­ne zacho­wa­nia ste­ro­wa­ne za pomo­cą algo­ryt­mów. Powsta­ją pyta­nia: czy każ­da czyn­ność świa­do­ma może zostać zre­ali­zo­wa­na przez sys­tem zom­bie? Jaką rolę świa­do­mość odgry­wa w dzia­ła­niu ludzi i innych zwie­rząt? Czy sys­te­my sztucz­nej inte­li­gen­cji będą posia­dać subiek­tyw­ne prze­ży­cia, czy też na zawsze pozo­sta­ną sys­te­ma­mi zom­bie?

Czy zombie jest możliwy i co z tego wynika?

Zda­niem duali­stów świa­do­mość sta­no­wi war­tość doda­ną w sto­sun­ku do fak­tów fizycz­nych. Powyż­szą myśl moż­na wyra­zić w posta­ci koniunk­cji trzech twier­dzeń: i) ist­nie­ją świa­do­me doświad­cze­nia, ii) logicz­nie moż­li­we jest ist­nie­nie sys­te­mu fizycz­nie i funk­cjo­nal­nie nie­odróż­nial­ne­go od isto­ty świa­do­mej, lecz pozba­wio­ne­go świa­do­mo­ści, iii) fak­ty doty­czą­ce świa­do­mo­ści są fak­ta­mi meta­fi­zycz­nie nowy­mi wzglę­dem fak­tów fizycz­nych. Teza ii gło­si, że sys­te­my zom­bie są poj­mo­wal­ne – ich opis jest logicz­nie nie­sprzecz­ny. Nie impli­ku­je ona jed­nak ist­nie­nia takich sys­te­mów w świe­cie, w któ­rym oprócz stan­dar­do­wych praw fizy­ki ist­nie­ją fun­da­men­tal­ne pra­wa świa­do­mo­ści, na mocy któ­rych zło­żo­ne ukła­dy fizycz­ne sta­ją się świa­do­me. Fak­ty i opi­sy doty­czą­ce świa­do­mo­ści nie wyni­ka­ją logicz­nie z opi­su fak­tów fizycz­nych. Wyni­ka­ją one dopie­ro z opi­su wzbo­ga­co­ne­go o fun­da­men­tal­ne pra­wa świa­do­mo­ści. Sys­te­my zom­bie są poj­mo­wal­ne w tym zna­cze­niu, że ist­nie­je logicz­nie moż­li­wy świat nie­odróż­nial­ny od nasze­go pod wzglę­dem fak­tów fizycz­nych, lecz pozba­wio­ny świa­do­mo­ści. Nato­miast w świe­cie, w któ­rym obo­wią­zu­ją fun­da­men­tal­ne pra­wa świa­do­mo­ści, każ­dy sys­tem fizycz­nie nie­odróż­nial­ny od sys­te­mu świa­do­me­go musi być sys­te­mem świa­do­mym. Jeśli takie pra­wa obo­wią­zu­ją w naszym świe­cie, sys­te­my typu zom­bie są nomo­lo­gicz­nie niemożliwe.

Świa­do­mość jest cechą zło­żo­nych ukła­dów fizycz­nych, nie­re­du­ko­wal­ną logicz­nie i kon­cep­tu­al­nie do fak­tów fizycz­nych, ale redu­ko­wal­ną nomo­lo­gicz­nie na mocy fun­da­men­tal­nych praw pomo­sto­wych wią­żą­cych ukła­dy fizycz­ne ze świa­do­mo­ścią. Gdy ukła­dy fizycz­ne osią­ga­ją wyma­ga­ny poziom zło­żo­no­ści i orga­ni­za­cji funk­cjo­nal­nej, z koniecz­no­ści poja­wia­ją się prze­ży­cia świa­do­me. Nie są one efek­tem dzia­ła­nia samych praw fizy­ki, lecz zbio­ru praw wzbo­ga­co­ne­go o fun­da­men­tal­ne pra­wa świa­do­mo­ści. Gdy­by w naszym świe­cie zbu­do­wa­no sztucz­ny układ o pozio­mie zło­żo­no­ści ludz­kie­go mózgu, z koniecz­no­ści stał­by się on ukła­dem świa­do­mym. Nie na zasa­dzie „kró­li­ka z kape­lu­sza”, lecz na mocy fun­da­men­tal­nych praw świadomości.

Kry­ty­cy powyż­sze­go uję­cia zwra­ca­ją uwa­gę, że dzie­le­nie świa­ta na nie­fi­zycz­ną świa­do­mość i jed­no­li­cie fizycz­ną resz­tę jest uprosz­cze­niem. Czy pra­wi­dło­wo­ści poja­wia­ją­ce się na wyż­szych pozio­mach orga­ni­za­cji świa­ta (che­micz­ne, bio­lo­gicz­ne, psy­cho­lo­gicz­ne, spo­łecz­ne) wyni­ka­ją logicz­nie z praw fizy­ki? Jest to bar­dzo wąt­pli­we. Co gor­sza, nikt do tej pory nie odkrył fun­da­men­tal­nych praw świa­do­mo­ści i nie­wie­le wska­zu­je, że zosta­ną one odkry­te w przy­szło­ści. Inny pro­blem wią­że się z bra­kiem dowo­du nie­sprzecz­no­ści poję­cia zom­bie. Ponie­waż nikt go nie podał, twier­dze­nie, że zom­bie jest logicz­nie moż­li­wy, jest tyl­ko intu­icyj­ną hipo­te­zą. W poję­ciu zom­bie może być ukry­ta sprzecz­ność podob­na do tej, któ­rą zawie­ra poję­cie goli­bro­dy, któ­ry goli wszyst­kich i tyl­ko tych, któ­rzy sami sie­bie nie golą. Dys­ku­sje trwa­ją, pro­ble­my pozo­sta­ją otwarte.

Agenci zombie w naszych ciałach

Kogni­ty­wi­ści zamiast fun­da­men­tal­nych praw poszu­ku­ją mecha­ni­zmów leżą­cych u pod­staw świa­do­mo­ści i pro­ce­sów poznaw­czych. Ponie­waż mecha­ni­zmy dzia­ła­ją w spo­sób auto­ma­tycz­ny i nie­świa­do­my, okre­śla się je mia­nem „agen­tów zom­bie”. Kon­tro­lu­ją one dzia­ła­nie narzą­dów nasze­go cia­ła oraz nawy­ko­we zacho­wa­nia. Obsłu­gu­ją nie­świa­do­me skład­ni­ki pro­ce­sów poznaw­czych, emo­cji, pra­gnień, popę­dów, upodo­bań i skłon­no­ści. Na pozio­mie sub­o­so­bo­wym jeste­śmy auto­ma­ta­mi. Agen­ci zom­bie w naszych mózgach i cia­łach roz­wią­zu­ją skom­pli­ko­wa­ne pro­ble­my obli­cze­nio­we, zaś ich łącz­ne dzia­ła­nie two­rzy naszą nie­świa­do­mą inteligencję.

A jed­nak dobór natu­ral­ny fawo­ry­zu­je orga­ni­zmy, któ­re sto­su­ją hybry­do­we stra­te­gie poznaw­cze. Sys­tem poznaw­czy jest bar­dziej spraw­ny (pla­stycz­ny), jeśli wyko­rzy­stu­je świa­do­me i nie­świa­do­me try­by prze­twa­rza­nia infor­ma­cji. Nie­świa­do­me eta­py pro­ce­su poznaw­cze­go poprze­dza­ją, przy­go­to­wu­ją i umoż­li­wia­ją zaj­ście eta­pu świa­do­me­go. Dzię­ki agen­tom zom­bie docho­dzi do prze­mia­ny wody nie­świa­do­me­go prze­twa­rza­nia w wino świa­do­me­go doświad­cze­nia. Mecha­ni­zmy odpo­wie­dzial­ne za wytwa­rza­nie świa­do­mo­ści mają cha­rak­ter modu­ło­wy, o czym świad­czy fakt, że moż­na selek­tyw­nie utra­cić świa­do­mość wzro­ko­wą lub świa­do­mość cia­ła, zacho­wu­jąc inne jej rodza­je. Po uru­cho­mie­niu świa­do­mo­ści moż­li­we jest kory­go­wa­nie poprze­dza­ją­cych i umoż­li­wia­ją­cych ją auto­ma­ty­zmów. Pro­ce­sy auto­ma­tycz­ne pod­le­ga­ją w pew­nym zakre­sie świa­do­me­mu kształ­to­wa­niu. Świa­do­my tre­ning i kon­tro­la obej­mu­ją nasze zacho­wa­nia, nawy­ki, umie­jęt­no­ści i spraw­no­ści moralne.

Odkry­cie mecha­ni­zmów leżą­cych u pod­staw róż­nych form świa­do­mo­ści sta­no­wi wyzwa­nie dla współ­cze­snej nauki. Poszu­ku­ją­cy ich bada­cze nie posta­wi­li­by fun­ta kła­ków na hipo­te­zę, że wyja­śnie­nie świa­do­me­go doświad­cze­nia wyma­ga odkry­cia nowych fun­da­men­tal­nych praw. Klu­czem do wyja­śnie­nia zagad­ki świa­do­mo­ści jest odkry­cie mecha­ni­zmów neu­ro­bio­lo­gicz­nych i obli­cze­nio­wych, dzię­ki któ­rym nie­świa­do­me prze­twa­zra­nie infor­ma­cji w mózgu uzy­sku­je nowy wymiar – wymiar świa­do­me­go doświad­cze­nia. Ocze­ku­je się, że zna­jo­mość mecha­ni­zmów świa­do­mo­ści pozwo­li wyja­śnić jej wie­lo­ra­kie zabu­rze­nia oraz zbu­do­wać sztucz­ne sys­te­my świadome.


Robert Poczo­but – pro­fe­sor UwB, kie­row­nik Zakła­du Epi­ste­mo­lo­gii i Kogni­ty­wi­sty­ki w Insty­tu­cie Filo­zo­fii UwB. Autor czte­rech ksią­żek, prze­szło sie­dem­dzie­się­ciu arty­ku­łów nauko­wych, redak­tor licz­nych prac zbio­ro­wych. Inte­re­su­je się pogra­ni­czem filo­zo­fii umy­słu i kogni­ty­wi­sty­ki,  w szcze­gól­no­ści natu­rą jaź­ni, rela­cją mię­dzy świa­do­my­mi i nie­świa­do­my­mi pro­ce­sa­mi poznaw­czy­mi, neu­ro­fi­lo­zo­fią oraz hybry­do­wy­mi sys­te­ma­mi poznaw­czy­mi. Hob­by: podró­że, muzy­ka, malar­stwo, gry logiczne.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska.
W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.

< Powrót do spi­su tre­ści numeru.

Ilu­stra­cja: Nata­lia Biesiada-Myszak

Najnowszy numer można nabyć od 5 maja w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy