Epistemologia Filozofia umysłu

Robert Poczobut: Systemy zombie a świadomość

Eksperymenty myślowe na temat możliwości istnienia zombie oraz badania empiryczne dotyczące nieświadomych form inteligencji prowadzą do filozoficznego sporu o miejsce świadomości w świecie fizycznym i jej rolę w działaniu człowieka.

Tekst uka­zał się w „Filo­zo­fuj!” 2021 nr 1 (37), s. 22–24. W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.


Dwie perspektywy – metafizyczna i empiryczna

Filo­zo­fo­wie pro­wa­dzą spo­ry na temat moż­li­wo­ści ist­nie­nia sys­te­mów fizycz­nie i funk­cjo­nal­nie nie­odróż­nial­nych od ludzi, lecz pozba­wio­nych prze­żyć świa­do­mych. Mogły­by one pro­wa­dzić kon­wer­sa­cje, wyko­ny­wać czyn­no­ści dnia codzien­ne­go, upra­wiać naukę, seks, two­rzyć dzie­ła sztu­ki, cho­ciaż nie dys­po­no­wa­ły­by żad­ną for­mą świa­do­me­go doświad­cze­nia. Ich aktyw­ność ogra­ni­cza­ła­by się do rzą­dzo­nych algo­ryt­ma­mi auto­ma­ty­zmów. Zewnętrz­ny obser­wa­tor nie potra­fił­by ich odróż­nić od istot świa­do­mych. Powsta­ją pyta­nia: czy sys­te­my zom­bie są moż­li­we? A jeśli tak, jakie ma to kon­se­kwen­cje dla meta­fi­zycz­ne­go spo­ru o miej­sce świa­do­mo­ści w świe­cie fizycznym.

Kogni­ty­wi­ści i bada­cze sztucz­nej inte­li­gen­cji zwra­ca­ją uwa­gę, że zło­żo­ne zacho­wa­nia inte­li­gent­ne mogą być reali­zo­wa­ne bez udzia­łu świa­do­mo­ści. Doty­czy to orga­ni­zmów bio­lo­gicz­nych roz­wią­zu­ją­cych skom­pli­ko­wa­ne pro­ble­my dzię­ki mecha­ni­zmom bio-che­mo-elek­trycz­nym, a tak­że sys­te­mów sztucz­nych prze­ja­wia­ją­cych zło­żo­ne zacho­wa­nia ste­ro­wa­ne za pomo­cą algo­ryt­mów. Powsta­ją pyta­nia: czy każ­da czyn­ność świa­do­ma może zostać zre­ali­zo­wa­na przez sys­tem zom­bie? Jaką rolę świa­do­mość odgry­wa w dzia­ła­niu ludzi i innych zwie­rząt? Czy sys­te­my sztucz­nej inte­li­gen­cji będą posia­dać subiek­tyw­ne prze­ży­cia, czy też na zawsze pozo­sta­ną sys­te­ma­mi zom­bie?

Czy zombie jest możliwy i co z tego wynika?

Zda­niem duali­stów świa­do­mość sta­no­wi war­tość doda­ną w sto­sun­ku do fak­tów fizycz­nych. Powyż­szą myśl moż­na wyra­zić w posta­ci koniunk­cji trzech twier­dzeń: i) ist­nie­ją świa­do­me doświad­cze­nia, ii) logicz­nie moż­li­we jest ist­nie­nie sys­te­mu fizycz­nie i funk­cjo­nal­nie nie­odróż­nial­ne­go od isto­ty świa­do­mej, lecz pozba­wio­ne­go świa­do­mo­ści, iii) fak­ty doty­czą­ce świa­do­mo­ści są fak­ta­mi meta­fi­zycz­nie nowy­mi wzglę­dem fak­tów fizycz­nych. Teza ii gło­si, że sys­te­my zom­bie są poj­mo­wal­ne – ich opis jest logicz­nie nie­sprzecz­ny. Nie impli­ku­je ona jed­nak ist­nie­nia takich sys­te­mów w świe­cie, w któ­rym oprócz stan­dar­do­wych praw fizy­ki ist­nie­ją fun­da­men­tal­ne pra­wa świa­do­mo­ści, na mocy któ­rych zło­żo­ne ukła­dy fizycz­ne sta­ją się świa­do­me. Fak­ty i opi­sy doty­czą­ce świa­do­mo­ści nie wyni­ka­ją logicz­nie z opi­su fak­tów fizycz­nych. Wyni­ka­ją one dopie­ro z opi­su wzbo­ga­co­ne­go o fun­da­men­tal­ne pra­wa świa­do­mo­ści. Sys­te­my zom­bie są poj­mo­wal­ne w tym zna­cze­niu, że ist­nie­je logicz­nie moż­li­wy świat nie­odróż­nial­ny od nasze­go pod wzglę­dem fak­tów fizycz­nych, lecz pozba­wio­ny świa­do­mo­ści. Nato­miast w świe­cie, w któ­rym obo­wią­zu­ją fun­da­men­tal­ne pra­wa świa­do­mo­ści, każ­dy sys­tem fizycz­nie nie­odróż­nial­ny od sys­te­mu świa­do­me­go musi być sys­te­mem świa­do­mym. Jeśli takie pra­wa obo­wią­zu­ją w naszym świe­cie, sys­te­my typu zom­bie są nomo­lo­gicz­nie niemożliwe.

Świa­do­mość jest cechą zło­żo­nych ukła­dów fizycz­nych, nie­re­du­ko­wal­ną logicz­nie i kon­cep­tu­al­nie do fak­tów fizycz­nych, ale redu­ko­wal­ną nomo­lo­gicz­nie na mocy fun­da­men­tal­nych praw pomo­sto­wych wią­żą­cych ukła­dy fizycz­ne ze świa­do­mo­ścią. Gdy ukła­dy fizycz­ne osią­ga­ją wyma­ga­ny poziom zło­żo­no­ści i orga­ni­za­cji funk­cjo­nal­nej, z koniecz­no­ści poja­wia­ją się prze­ży­cia świa­do­me. Nie są one efek­tem dzia­ła­nia samych praw fizy­ki, lecz zbio­ru praw wzbo­ga­co­ne­go o fun­da­men­tal­ne pra­wa świa­do­mo­ści. Gdy­by w naszym świe­cie zbu­do­wa­no sztucz­ny układ o pozio­mie zło­żo­no­ści ludz­kie­go mózgu, z koniecz­no­ści stał­by się on ukła­dem świa­do­mym. Nie na zasa­dzie „kró­li­ka z kape­lu­sza”, lecz na mocy fun­da­men­tal­nych praw świadomości.

Kry­ty­cy powyż­sze­go uję­cia zwra­ca­ją uwa­gę, że dzie­le­nie świa­ta na nie­fi­zycz­ną świa­do­mość i jed­no­li­cie fizycz­ną resz­tę jest uprosz­cze­niem. Czy pra­wi­dło­wo­ści poja­wia­ją­ce się na wyż­szych pozio­mach orga­ni­za­cji świa­ta (che­micz­ne, bio­lo­gicz­ne, psy­cho­lo­gicz­ne, spo­łecz­ne) wyni­ka­ją logicz­nie z praw fizy­ki? Jest to bar­dzo wąt­pli­we. Co gor­sza, nikt do tej pory nie odkrył fun­da­men­tal­nych praw świa­do­mo­ści i nie­wie­le wska­zu­je, że zosta­ną one odkry­te w przy­szło­ści. Inny pro­blem wią­że się z bra­kiem dowo­du nie­sprzecz­no­ści poję­cia zom­bie. Ponie­waż nikt go nie podał, twier­dze­nie, że zom­bie jest logicz­nie moż­li­wy, jest tyl­ko intu­icyj­ną hipo­te­zą. W poję­ciu zom­bie może być ukry­ta sprzecz­ność podob­na do tej, któ­rą zawie­ra poję­cie goli­bro­dy, któ­ry goli wszyst­kich i tyl­ko tych, któ­rzy sami sie­bie nie golą. Dys­ku­sje trwa­ją, pro­ble­my pozo­sta­ją otwarte.

Agenci zombie w naszych ciałach

Kogni­ty­wi­ści zamiast fun­da­men­tal­nych praw poszu­ku­ją mecha­ni­zmów leżą­cych u pod­staw świa­do­mo­ści i pro­ce­sów poznaw­czych. Ponie­waż mecha­ni­zmy dzia­ła­ją w spo­sób auto­ma­tycz­ny i nie­świa­do­my, okre­śla się je mia­nem „agen­tów zom­bie”. Kon­tro­lu­ją one dzia­ła­nie narzą­dów nasze­go cia­ła oraz nawy­ko­we zacho­wa­nia. Obsłu­gu­ją nie­świa­do­me skład­ni­ki pro­ce­sów poznaw­czych, emo­cji, pra­gnień, popę­dów, upodo­bań i skłon­no­ści. Na pozio­mie sub­o­so­bo­wym jeste­śmy auto­ma­ta­mi. Agen­ci zom­bie w naszych mózgach i cia­łach roz­wią­zu­ją skom­pli­ko­wa­ne pro­ble­my obli­cze­nio­we, zaś ich łącz­ne dzia­ła­nie two­rzy naszą nie­świa­do­mą inteligencję.

A jed­nak dobór natu­ral­ny fawo­ry­zu­je orga­ni­zmy, któ­re sto­su­ją hybry­do­we stra­te­gie poznaw­cze. Sys­tem poznaw­czy jest bar­dziej spraw­ny (pla­stycz­ny), jeśli wyko­rzy­stu­je świa­do­me i nie­świa­do­me try­by prze­twa­rza­nia infor­ma­cji. Nie­świa­do­me eta­py pro­ce­su poznaw­cze­go poprze­dza­ją, przy­go­to­wu­ją i umoż­li­wia­ją zaj­ście eta­pu świa­do­me­go. Dzię­ki agen­tom zom­bie docho­dzi do prze­mia­ny wody nie­świa­do­me­go prze­twa­rza­nia w wino świa­do­me­go doświad­cze­nia. Mecha­ni­zmy odpo­wie­dzial­ne za wytwa­rza­nie świa­do­mo­ści mają cha­rak­ter modu­ło­wy, o czym świad­czy fakt, że moż­na selek­tyw­nie utra­cić świa­do­mość wzro­ko­wą lub świa­do­mość cia­ła, zacho­wu­jąc inne jej rodza­je. Po uru­cho­mie­niu świa­do­mo­ści moż­li­we jest kory­go­wa­nie poprze­dza­ją­cych i umoż­li­wia­ją­cych ją auto­ma­ty­zmów. Pro­ce­sy auto­ma­tycz­ne pod­le­ga­ją w pew­nym zakre­sie świa­do­me­mu kształ­to­wa­niu. Świa­do­my tre­ning i kon­tro­la obej­mu­ją nasze zacho­wa­nia, nawy­ki, umie­jęt­no­ści i spraw­no­ści moralne.

Odkry­cie mecha­ni­zmów leżą­cych u pod­staw róż­nych form świa­do­mo­ści sta­no­wi wyzwa­nie dla współ­cze­snej nauki. Poszu­ku­ją­cy ich bada­cze nie posta­wi­li­by fun­ta kła­ków na hipo­te­zę, że wyja­śnie­nie świa­do­me­go doświad­cze­nia wyma­ga odkry­cia nowych fun­da­men­tal­nych praw. Klu­czem do wyja­śnie­nia zagad­ki świa­do­mo­ści jest odkry­cie mecha­ni­zmów neu­ro­bio­lo­gicz­nych i obli­cze­nio­wych, dzię­ki któ­rym nie­świa­do­me prze­twa­zra­nie infor­ma­cji w mózgu uzy­sku­je nowy wymiar – wymiar świa­do­me­go doświad­cze­nia. Ocze­ku­je się, że zna­jo­mość mecha­ni­zmów świa­do­mo­ści pozwo­li wyja­śnić jej wie­lo­ra­kie zabu­rze­nia oraz zbu­do­wać sztucz­ne sys­te­my świadome.


Robert Poczo­but – pro­fe­sor UwB, kie­row­nik Zakła­du Epi­ste­mo­lo­gii i Kogni­ty­wi­sty­ki w Insty­tu­cie Filo­zo­fii UwB. Autor czte­rech ksią­żek, prze­szło sie­dem­dzie­się­ciu arty­ku­łów nauko­wych, redak­tor licz­nych prac zbio­ro­wych. Inte­re­su­je się pogra­ni­czem filo­zo­fii umy­słu i kogni­ty­wi­sty­ki,  w szcze­gól­no­ści natu­rą jaź­ni, rela­cją mię­dzy świa­do­my­mi i nie­świa­do­my­mi pro­ce­sa­mi poznaw­czy­mi, neu­ro­fi­lo­zo­fią oraz hybry­do­wy­mi sys­te­ma­mi poznaw­czy­mi. Hob­by: podró­że, muzy­ka, malar­stwo, gry logiczne.

Tekst jest dostęp­ny na licen­cji: Uzna­nie autor­stwa-Na tych samych warun­kach 3.0 Pol­ska.
W peł­nej wer­sji gra­ficz­nej jest dostęp­ny w pli­ku PDF.

< Powrót do spi­su tre­ści numeru.

Ilu­stra­cja: Nata­lia Biesiada-Myszak

Najnowszy numer można nabyć od 1 marca w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy