Artykuł

Roberto Casati, Achille C. Varzi: Plutarch i petunie

Najnowszy numer: Jak działa język?

Zapisz się do newslettera:

---

Filozofuj z nami w social media

Najnowszy numer można nabyć od 2 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2018 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Il Sole 24 Ore, 10 aprile 2016

On: Powiedz mi, czy twoim zdaniem moż­na kogoś obar­czać odpowiedzial­noś­cią za coś, czego nie zro­bił?

Ona: Co za pytanie. Oczy­wiś­cie, że nie! Jesteśmy odpowiedzial­ni za to, co robimy, i za to, co z tego wyni­ka; niko­mu jed­nak nie moż­na przyp­isy­wać ani winy, ani zasłu­gi za coś, czego nie zro­bił.

On: Miło mi słyszeć, że to mówisz. Trochę się martwiłem.

Ona: Dlaczego? Co zro­biłeś?

On: Nic nie zro­biłem, a przy­na­jm­niej nic poważnego. O to właśnie chodzi. Ale petu­nie uschły.

Ona: Uschły? Nie podle­wałeś ich, tak jak cię o to prosiłam?

On: Zapom­ni­ało mi się…

Ona: Wiedzi­ałam, tobie nigdy nie moż­na zau­fać. Prosiłam cię, żebyś je podle­wał.

On: Jestem niepocies­zony. To były bard­zo piękne petu­nie i mi też jest przykro, że uschły. Po pros­tu wyle­ci­ało mi to z głowy.

Ona: Dobra wymówka.

On: To nie jest wymówka. Pozwól, że ci przy­pom­nę: sama właśnie powiedzi­ałaś, że niko­go nie moż­na obar­czać odpowiedzial­noś­cią za coś, czego nie zro­bił…

Ona: W ten sposób się nie wykrę­cisz! Dobrze wiesz, że ist­nieją także przestępst­wa z zaniecha­nia. Jeśli spowodu­jesz wypadek i nie zatrzy­masz się, żeby pomóc ran­nym, zosta­niesz uznany za win­nego.

On: Plutarch mówił, że nieuczynie­nie dobra jest równie naganne jak uczynie­nie zła.

Ona: Właśnie!

On: Ty jed­nak miałaś prze­ci­wne zdanie. Powiedzi­ałaś, że nie może­my ponosić odpowiedzial­noś­ci za coś, czego nie zro­bil­iśmy.

Ona: Bo tak właśnie jest. To, czego nie zro­bil­iśmy, nie należy do naszej his­torii, tak jak jed­norożce i czar­o­dziejskie góry nie należą do naszego świa­ta. Dlat­ego nie mogą mieć żad­nych skutków — ani rzeczy­wistych, ani prawnych, ani moral­nych. Twierdze­nie takie nie jest jed­nak równoz­naczne z odrzuce­niem tezy Plu­tra­cha. Już o tym mówiliśmy: między karą za coś, czego nie zro­bil­iśmy, a karą za niezro­bi­e­nie czegoś zachodzi ogrom­na różni­ca! Pier­wszy przy­padek nie ma sen­su (i dlat­ego na two­je początkowe pytanie odpowiedzi­ałam tak, jak odpowiedzi­ałam); nad drugim przy­pad­kiem moż­na się całkowicie rozsąd­nie zas­tanaw­iać.

On: Na czym pole­ga różni­ca?

Ona: Różni­ca pole­ga na tym, że o ile – z jed­nej strony – czyn­noś­ci, które nie zostały wyko­nane, nie ist­nieją, o tyle – z drugiej strony – każde nasze dzi­ałanie oznacza zro­bi­e­nie czegoś i niezro­bi­e­nie czegoś innego. Jeśli zde­cy­du­je­my się pojechać przed siebie, zami­ast zatrzy­mać się i pomóc ran­nemu, jesteśmy prawnie odpowiedzial­ni za to, że się nie zatrzy­mal­iśmy (jest to fakt negaty­wny, a nie nieist­niejące dzi­ałanie).

On: Ale ja nie zde­cy­dowałem się nie podle­wać petu­nii; po pros­tu o nich zapom­ni­ałem.

Ona: Masz rację, nie powin­nam była posłużyć się tym słowem. Ktoś, kto się nie zatrzy­ma, aby pomóc ran­nemu, ponosi winę przez sam fakt nieza­trzy­ma­nia się, bez wzglę­du na powody; ty jesteś winien przez sam fakt niepodle­wa­nia petu­nii.

On: A to dlaczego, jeśli mogę zapy­tać? Skąd tutaj wina?

Ona: Pomyśl o kierow­cy, który nie zatrzy­mał się, by pomóc ran­nemu. Załóżmy, że stan ran­nego pogorszył się tak bard­zo, iż ten umarł. Kierow­ca jest winien, ponieważ gdy­by się zatrzy­mał, ofi­ara by nie umarła. Ana­log­icznie, jesteś odpowiedzial­ny za uschnię­cie petu­nii, ponieważ gdy­byś je podle­wał, petu­nie by nie uschły. Nasza odpowiedzial­ność usta­lana jest w taki właśnie sposób, za pomocą okresów kon­tr­fak­ty­cznych. I odnosi się to zarówno do nieuczynienia, jak i do uczynienia czegoś, by posłużyć się ter­mi­nologią Plutar­cha. Gdy­byś wtedy nie kop­nął niez­darnie pił­ki, okno by się nie stłukło. I dlat­ego musi­ałeś zapłacić za wstaw­ie­nie szy­by.

On: Dobrze, wyjaśniłaś wszys­tko doskonale. I sądzę, że masz rację: jesteśmy skłon­ni przyp­isy­wać winę bądź zasługę właśnie na pod­staw­ie tego rodza­ju zdań warunk­owych.

Ona: To nie jest tylko skłon­ność. To nor­ma. Zas­tosowanie artykułów Kodek­su Karnego odnoszą­cych się do „nieudzie­le­nia pomo­cy” i „związku przy­czynowego” opiera się właśnie na anal­izie takich zdań warunk­owych. I dlat­ego za szy­bę musi­ałeś zapłacić ty, a nie, czy ja wiem, pani Tere­sa. Ty kop­nąłeś piłkę, nie ona.

Ciekaws­ki:  [Prze­chodz­ił obok z wózkiem wypełnionym petu­ni­a­mi]. Proszę, niech państ­wo wezmą. Są żywe i zielone, i praw­ie takie same, jak te, których ten pan przez zapom­nie­nie nie podle­wał. A wiecie państ­wo – pani Tere­sa też mogła­by je podle­wać! Dlaczego jej nie uzna­cie za win­ną?

Ona i On: Słucham?

Ciekaws­ki: Ten pan został obwin­iony za uschnię­cie petu­nii, ponieważ ich nie podle­wał. Jeśli dobrze zrozu­mi­ałem, uza­sad­nie­nie głosi, że gdy­by je podle­wał, petu­nie by nie uschły. Jeśli tak się rzeczy mają, powin­niś­cie państ­wo z tego samego tytułu uznać za odpowiedzial­ną również panią Teresę.

Ona: Przepraszam, ale dlaczego?

Ciekaws­ki: Ponieważ jest również prawdą, że gdy­by pani Tere­sa je podle­wała, petu­nie by nie uschły. Co więcej, jeśli się dobrze zas­tanow­ić, ja także mogłem je podle­wać, zapo­b­ie­ga­jąc w ten sposób ich uschnię­ciu. Dlaczego nie obwinić mnie?

Ona: Ależ ja nawet nie wiem, kim pan jest!

Ciekaws­ki: No właśnie!

Przełożyła Patryc­ja Mikul­s­ka

Se solo l’avessi fat­to, “Il Sole” 24 Ore, 10 aprile 2016. Przekład za zgodą Autorów.


Tekst jest dostęp­ny na licencji: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunk­ach 3.0 Pol­s­ka.

Ilus­trac­ja: Chris­tine Clair,  CC0 License

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy