Filozofia religii Historia filozofii nowożytnej Relacje i reportaże

Sekularyzacja w Republice Zjednoczonych Prowincji: niewielkie znaczenie filozofii. Wykład online prof. Wiepa van Bunge [relacja]

5 listopada 2020 roku na platformie Microsoft Teams wystąpił prof. Wiep van Bunge, historyk filozofii, znawca myśli Spinozy i dziejów holenderskiego oświecenia. Jego wykład stanowił kolejną odsłonę seminarium odbywającego się w ramach projektu „Między sekularyzacją a reformą. Racjonalizm religijny końca XVII wieku i epoki oświecenia” prowadzonego w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

Zapisz się do naszego newslettera

W swo­ich bada­niach prof. Wiep van Bun­ge bie­rze pod uwa­gę nie tyl­ko pisma same­go Spi­no­zy, lecz tak­że sze­ro­ki kon­tekst histo­rycz­ny, w jakim powsta­wa­ła jego filo­zo­fia. Pod­czas swo­je­go wystą­pie­nia uczo­ny z Rot­ter­da­mu przed­sta­wił losy holen­der­skiej filo­zo­fii w okre­sie pomię­dzy koń­cem XVII wie­ku a począt­kiem XIX wie­ku. Wykład zgro­ma­dził przed ekra­na­mi ponad dwa­dzie­ścia osób m.in. z Pol­ski, Izra­ela, Sta­nów Zjed­no­czo­nych, Wiel­kiej Bry­ta­nii, Chin i Holandii.

Współ­cze­sne ten­den­cje seku­la­ry­za­cyj­ne wią­za­ne są czę­sto z tak zwa­nym „rady­kal­nym oświe­ce­niem”, opi­sa­nym przez Mar­ga­ret Jacob i Jona­tha­na Isra­ela. Nurt ten, któ­ry, zda­niem Isra­ela, wywo­dził się z filo­zo­fii Spi­no­zy, roz­wi­ja­nej następ­nie w krę­gach XVIII-wiecz­nych holen­der­skich inte­lek­tu­ali­stów, miał ode­grać decy­du­ją­cą rolę w pro­ce­sach laicy­za­cji kul­tu­ry i demo­kra­ty­za­cji poli­tycz­nej w świe­cie Zacho­du. Wie­lu współ­cze­snych bada­czy pod­wa­ża jed­nak ten punkt widze­nia, wska­zu­jąc na zło­żo­ność zja­wi­ska „odcza­ro­wa­nia” świata.

Wiep van Bun­ge pod­kre­ślił, że oświe­ce­nio­we dzie­je Repu­bli­ki Zjed­no­czo­nych Pro­win­cji sta­no­wią raczej zaprze­cze­nie teo­rii Isra­ela. Pod koniec XVII wie­ku w Holan­dii dzia­ła­ło wpraw­dzie wie­lu zwo­len­ni­ków Spi­no­zy i jego kon­cep­cji verae reli­gio­nis, ale już w XVIII wie­ku idee tego rodza­ju stra­ci­ły na zna­cze­niu. Wcze­sna, rady­kal­na wer­sja oświe­ce­nia szyb­ko ustą­pi­ła odmia­nie bar­dziej umiar­ko­wa­nej, w któ­rej waż­ną rolę odgry­wał powsta­ją­cy wów­czas nowo­cze­sny holen­der­ski nacjo­na­lizm. Bycie dobrym oby­wa­te­lem Repu­bli­ki zakła­da­ło zaś przy­na­leż­ność do jed­ne­go z ist­nie­ją­cych wyznań. Chrze­ści­jań­stwo w wer­sji refor­mo­wa­nej sta­ło się uprzy­wi­le­jo­wa­nym wyzna­niem pań­stwo­wym, Kościół prze­jął tak­że nie­któ­re z tra­dy­cyj­nych zadań pań­stwa, na przy­kład pomoc ubogim.

XVIII wie­ku w Holan­dii doszło jed­nak do pew­nej libe­ra­li­za­cji reli­gij­nej. Prof. van Bun­ge przy­po­mniał losy Adria­ana Koer­ba­gha, któ­ry w 1668 roku został ska­za­ny na cięż­kie robo­ty za gło­sze­nie nie­orto­dok­syj­nych poglą­dów na teo­lo­gię i moral­ność, a w 1669 roku zmarł w wię­zie­niu. Sto lat póź­niej w Repu­bli­ce Zjed­no­czo­nych pro­win­cji moż­na już było otwar­cie dekla­ro­wać oświe­co­ny ate­izm, ale był on zja­wi­skiem bar­dzo rzad­kim. W prak­ty­ce w XVIII wie­ku Repu­bli­ka Zjed­no­czo­nych Pro­win­cji była jed­nym z naj­bar­dziej skon­fe­sjo­na­li­zo­wa­nych państw w Euro­pie, a seku­la­ry­za­cja w peł­nym tego sło­wa zna­cze­niu w Holan­dii roz­po­czę­ła się dopie­ro w XIX wieku.

 

Fot.: dr Anna Toma­szew­ska, prof. Wiep van Bun­ge (góra po pra­wej), dr Has­se Hama­la­inen (dół po prawej)

Osiem­na­sto­wiecz­ni holen­der­scy inte­lek­tu­ali­ści nie inte­re­so­wa­li się prą­da­mi inte­lek­tu­al­ny­mi, któ­re zyski­wa­ły popu­lar­ność za gra­ni­cą. W nikłym stop­niu dostrze­ga­no na przy­kład donio­słość „prze­wro­tu koper­ni­kań­skie­go” Kan­ta. Dzie­ła filo­zo­fa z Kró­lew­ca były wykła­da­ne po łaci­nie i nie spo­ty­ka­ły się z entu­zja­zmem tam­tej­szych adep­tów filo­zo­fii. W latach sie­dem­dzie­sią­tych i osiem­dzie­sią­tych XVIII wie­ku pew­ną rolę w Holan­dii odgry­wa­li wpraw­dzie ucznio­wie Wolf­fa, ale zaj­mo­wa­li się głów­nie pro­ble­mem postę­pu­ją­cej dez­in­te­gra­cji Repu­bli­ki i nawet oni sta­ra­li się nie pod­wa­żać zasad przy­ję­tej w Nider­lan­dach wer­sji refor­mo­wa­ne­go chrze­ści­jań­stwa. W XVIII wie­ku nie­chęt­nie zaj­mo­wa­no się pro­ble­ma­mi teo­lo­gicz­ny­mi – spo­ry tego rodza­ju stop­nio­wo zaczę­ły koja­rzyć się z nie­po­trzeb­nym poli­tycz­nym awanturnictwem.

Popu­lar­no­ścią we wspo­mnia­nym okre­sie cie­szył się kla­sy­cyzm. Frans Hem­ster­hu­is (1721–1790), jeden z waż­niej­szych ówcze­snych myśli­cie­li i wyso­ko posta­wio­ny haski urzęd­nik, nie inte­re­so­wał się współ­cze­sną mu filo­zo­fią, kon­cen­tru­jąc się na kla­sycz­nie poj­mo­wa­nej este­ty­ce. Miło­śni­kiem Pla­to­na był tak­że Phi­lip Wil­lem van Heus­de (1778–1839), filo­zof i jed­na z pro­mi­nent­nych posta­ci holen­der­skie­go prze­bu­dze­nia reli­gij­ne­go. Z kolei Tacyt stał się wów­czas popu­lar­ny wśród nider­landz­kich poetów.

Prof. van Bun­ge pod­kre­ślił, że kul­tu­ra holen­der­skich elit w XVIII wie­ku doj­rza­ła do porzu­ce­nia chrze­ści­jań­stwa, ale sta­no­wi­ło to raczej sku­tek dłu­go­trwa­łe­go wpły­wu wzo­rów czer­pa­nych z anty­ku niż zna­jo­mo­ści pism oświe­ce­nio­wych filo­zo­fów. Tym samym teza o istot­no­ści filo­zo­fii Spi­no­zy dla pro­ce­su seku­la­ry­za­cji w przy­pad­ku Holan­dii nie znaj­du­je potwierdzenia.

 

Opra­co­wał Zespół badaw­czy pro­jek­tu „Mię­dzy seku­la­ry­za­cją a reformą”


Stro­na www wyda­rze­nia > tutaj

Najnowszy numer można nabyć od 30 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy