Aktualności Patronaty Relacje i reportaże

Sprawa o niebezpiecznych konsekwencjach”. Molyneux i Locke o Tolandzie. Wykład dra Iana Leaska (Dublin City University) – relacja

17 grudnia 2020 roku na platformie Microsoft Teams odbyło się otwarte seminarium filozoficzne, podczas którego wystąpił dr Ian Leask, irlandzki historyk filozofii, znawca myśli Johna Tolanda. Uczony przedstawił słuchaczom fragmenty korespondencji wymienianej w 1697 roku przez Williama Molyneux i Johna Locke’a. Listy dotyczyły głośnej wówczas „sprawy” Johna Tolanda. Zdaniem dublińskiego historyka, są one dowodem na istotny przełom w myśli europejskiego oświecenia.

Zapisz się do naszego newslettera

Zda­niem dra Iana Leaska, zaist­nia­ły wów­czas spór filo­zo­fów jest cha­rak­te­ry­stycz­ny dla wcze­sne­go sta­dium „wyklu­wa­nia się” nowo­cze­snej świec­kiej polityki.

W 1696 toku John Toland, jeden z naj­waż­niej­szych anglo­sa­skich myśli­cie­li prze­ło­mu XVIIXVIII wie­ku, opu­bli­ko­wał pod swo­im nazwi­skiem dzie­ło Chri­stia­ni­ty Not Myste­rio­us (rok wcze­śniej trak­tat uka­zał się ano­ni­mo­wo). Zapo­ży­cza­jąc pew­ne idee od Spi­no­zy i Locke’a, Toland wyka­zy­wał, że w chrze­ści­jań­stwie nie może być nicze­go, co było­by sprzecz­ne z rozu­mem lub było praw­dą ponadro­zu­mo­wą (con­tra lub supra ratio­nem). Nie­zna­jo­mość przy­czyn dane­go zja­wi­ska nie czy­ni go nie­wy­tłu­ma­czal­nym, chrze­ści­jań­stwo nie może nato­miast być ponad racjo­nal­ne, ponie­waż nie mia­ło­by sen­su dla swo­ich wyznawców.

Treść trak­ta­tu Tolan­da bar­dzo szyb­ko sta­ła się powo­dem publicz­ne­go wzbu­rze­nia. Auto­ro­wi Chri­stia­ni­ty Not Myste­rio­us zarzu­ca­no socy­nia­nizm albo ate­izm. W Dubli­nie, dokąd w 1697 roku uciekł Toland, dzie­ło zosta­ło potę­pio­ne przez par­la­ment, a myśli­cie­lo­wi gro­zi­ła egzekucja.

Nale­ży pamię­tać, że podob­ne kon­tro­wer­sje ota­cza­ły wów­czas Locke’owski trak­tat The Reaso­na­ble­ness of Chri­stia­ni­ty (1695). Słyn­ny angiel­ski filo­zof znaj­do­wał się pod dużą spo­łecz­ną pre­sją i we wspo­mnia­nym okre­sie kil­ka­krot­nie musiał bro­nić swo­je­go pra­wa do zaj­mo­wa­nia się spra­wa­mi reli­gii. Prze­by­wa­ją­cy w Irlan­dii John Toland chciał sko­rzy­stać z patro­na­tu Locke’a i obno­sił się swo­ją zna­jo­mo­ścią z bar­dziej zna­nym myśli­cie­lem. Kie­dy jed­nak w 1697 roku Wil­liam Moly­ne­aux odniósł się do zacho­wa­nia Tolan­da w liście do Locke’a, ten ostat­ni prze­strzegł go przed auto­rem Chri­stia­ni­ty Not Myste­rio­us i odmó­wił zaan­ga­żo­wa­nia w jego sprawę.

Moly­neux był wie­lo­let­nim kore­spon­den­tem i ako­li­tą Joh­na Locke’a, mimo to w spra­wie Tolan­da wyka­zał się dużą samo­dziel­no­ścią. W kolej­nym liście prze­ko­ny­wał, że Toland padł ofia­rą tych samych uprze­dzeń reli­gij­nych, któ­re dotknę­ły Locke’a. Jak pisał, przy­zwo­le­nie na to, aby świec­cy sędzio­wie orze­ka­li w spra­wach doty­czą­cych prze­ko­nań reli­gij­nych może mieć „nie­bez­piecz­ne kon­se­kwen­cje”. Świec­kie sądy powin­ny mieć na celu utrzy­my­wa­nie ist­nie­ją­cej umo­wy spo­łecz­nej, a nie zba­wia­nie dusz wol­no­my­śli­cie­li – i doty­czy­ło to w tym samym zakre­sie dzie­ła Locke’a czy Tolan­da, jak i innych trak­ta­tów poru­sza­ją­cych spra­wy religii.

Dr Leask wska­zał, że w listach Moly­ne­ax do Locke’a z 1697 roku widać kul­tu­ro­wy „uskok tek­to­nicz­ny” – reli­gij­ny rady­ka­lizm Joh­na Locke’a miał gra­ni­ce, któ­re goto­wi byli prze­kro­czyć jego ucznio­wie. Filo­zof nie chciał, jak młod­szy od nie­go autor Listów do Sere­ny, naru­szać sta­tus quo i „usu­wać Boga ze świa­ta” (ungod­ding the world). Moly­neux i Toland byli nato­miast bar­dziej „Locke’owscy” od same­go Locke’a i chcie­li zmie­nić zasa­dy dzia­ła­nia sfe­ry publicz­nej, two­rząc prze­strzeń dla świec­kie­go myśle­nia o spra­wach pra­wa i polityki.

dr Ian Leask

Spo­tka­nie odby­ło się w ramach pro­jek­tu badaw­cze­go „Mię­dzy seku­la­ry­za­cją a refor­mą. Racjo­na­lizm reli­gij­ny koń­ca XVII wie­ku i epo­ki oświe­ce­nia” reali­zo­wa­ne­go w Insty­tu­cie Filo­zo­fii Uni­wer­sy­te­tu Jagiel­loń­skie­go w Krakowie.

Oprac. Zespół badaw­czy pro­jek­tu „Mię­dzy seku­la­ry­za­cją a reformą”


Orga­ni­za­tor: Insty­tut Filo­zo­fii UJ przy wspar­ciu Naro­do­we­go Cen­trum Nauki

Patro­nat medial­ny: „Filo­zo­fuj!”

: Onli­ne – Micro­soft Teams 17 grud­nia 2020, 18:00–20:00 Stro­na inter­ne­to­wa organizatorów
Wyda­rze­nie na Facebooku

 

Najnowszy numer można nabyć od 30 października w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2020 można zamówić > tutaj.

Aby dobrowolnie WESPRZEĆ naszą inicjatywę dowolną kwotą, kliknij „tutaj”.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy