Między 09 a 10 maja na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego odbyła się ogólnopolska konferencja „Co słychać w filozofii muzyki?” zorganizowana przez prof. dr hab. Annę Brożek, kierownika Pracowni filozofii muzyki. Przedstawiciele różnych środowisk spotkali się, aby dyskutować na tematy dotyczące muzyki, jej filozoficznych aspektów oraz sensów. Prof. Piotr Podlipniak (UAM), przedstawił implikacje współczesnych poglądów na genezę ludzkiej muzykalności dla ontologii i epistemologii muzyki. Ponownie o (nie)językowym charakterze muzyki mówił prof. Krzysztof Guczalski (UJ). Temat semiotyki pojawił się w referacie prof. Małgorzaty Grajter (AM Łódź), przedstawiającej temat Muzyka – semiotyka – przekład. Dr hab. Marcin Strzelecki (AMKP Kraków) podzielił się swoimi wątpliwościami dotyczącymi twórczości wykorzystującej narzędzia AI w prezentacji zatytułowanej Symulowanie duszy: muzyka w czasach AI. Dr hab. Małgorzata A. Szyszkowska (PTE) przedstawiła brytyjskiego myśliciela i pianistę z końca dziewiętnastego wieku w prezentacji zatytułowanej Siła impresji. Edmund Gurney i jego koncepcja muzyki. Temat improwizacji muzycznej przedstawił dr Piotr Orzechowski w referacie Czas improwizacji, a sens dzieła muzycznego. Słuchając dyskusji po poszczególnych wystąpieniach, można było zauważyć, że potrzeba rozmowy i rozwijania tematów muzycznych tkwi u podłoża filozofii muzyki, tak współcześnie, jak prawdopodobnie u jej zarania. W podsumowaniu konferencji prof. Brożek wymieniła jako najbardziej dyskutowane tematy: semiotykę muzyczną, zagadnienie wykonawstwa czy wartości i znaczenia muzyki. W ciągu dwóch dni wysłuchaliśmy dwudziestu dwóch referatów, prezentacji, a także dyskusji panelowej na temat tego, czy i jak należy mówić o muzyce. Zwłaszcza to ostatnie pytanie, może zaskakiwać. Czym jest filozofia muzyki, jeśli nie werbalnym przedstawieniem muzyki, jej znaczenia i filozoficznych kontekstów? Prof. Anna Brożek we wprowadzeniu do dyskusji zaproponowała tezę, że o muzyce można/należy/warto jest mówić. Zwróciła również uwagę na trwałość dyskursów o muzyce, jakie przewinęły się w kulturze europejskiej. Panel rozpoczął się od zaznaczenia różnić między poszczególnymi dyskursami muzycznymi, a także od wskazania na trudności w skutecznej komunikacji językowej kwestii muzycznych. Prof. Aleksander Kościów (UMFC) zwrócił uwagę wyjątkowość – w zakresie języka i sposobów komunikacji – dyskursu kompozytorskiego. Podkreślił także trudności w popularyzacji muzyki, a zwłaszcza najnowszej. Prof. Małgorzata Gamrat (KUL) skupiła się na popularyzacji muzyki, służąca której literatura staje się w efekcie dyskursem muzycznym drugiego stopnia, tworząc muzykę literacką. Tak można interpretować, mówiła prof. Gamrat, poświęconą muzyce literaturę tworzoną z ogromnym nakładem pracy przez Balzaka, Tomasza Manna, a współcześnie np. Ralfa Isau. Z kolei prof. Andrzej Hejmer nawiązał do poezji, odnosząc się do Adama Zagajewskiego, aby uwypuklić inny wątek mówienia o muzyce, a także słuchania muzyki. Paneliści mieli różne zdania na temat możliwości mówienia o muzyce, praktyce muzycznej, czy muzycznym wykonawstwie, szczególnie wobec niewykształconego muzycznie odbiorcy. Krytyk Dorota Kozińska (niezależna krytyk) oraz Dominika Micał (AMKP) mówiły o konieczności wypośrodkowania między dyletantyzmem a hermetyzmem. Wypośrodkowania, które nie rezygnuje z metafory, nawiązania do emocji czy kontekstu historycznego, ale też nie traktuje czytelnika z pobłażaniem. Obie panie zauważyły, a można tutaj także dołączyć głos prof. Leszka Polonego (UJ), że wielu melomanów i bywalców koncertów dysponuje rozległą wiedzą, która umacnia ich pasję muzyczną. Paneliści dyskutowali na temat wartości i celowości krytyki muzycznej w świecie współczesnym, ale również na temat muzyki, jako języka, dyskursu i wspólnoty. Zabrakło być może pośród wielu ważnych głosów, szerszego odniesienia się do mediów społecznych. Aktualne możliwości słuchania, czytania partytury, zaznaczania słuchanych fragmentów oraz edytowania nagranych materiałów dają ogromne możliwości poznawania i oceniania, możliwości, których nie było jeszcze 20 lat temu. Niewątpliwie temat panelu okazał się bardzo pojemny wkraczając na jeszcze potężny i różnorodny obszar związany z semiotyką i problematyką znaczenia muzyki.
Drugiego dnia konferencji rozpoczęliśmy od wypowiedzi prof. Jana Woleńskiego (UJ), który zaproponował ujęcie opery w nawiązaniu do ingardenowskiego schematu dzieła, jako tworu warstwowego. W referacie Struktura dzieła operowego na tle koncepcji Romana Ingardena prof. Woleński przedstawił szczegółową propozycję aplikacji ingardenowskiej analizy. Prof. Woleński zastanawiał się, czy złożoność i różnorodność opery, jako gatunku, pozwala uznać ją za dzieło wielowarstwowe, jak w przypadku dzieła literackiego, czy może, jak w przypadku muzyki instrumentalnej, opera pozostaje dziełem jednowarstwowym. Sugestią autora było to ostatnie rozwiązanie, jednak wydawać się mogło, że rozstrzygnięcie nie zostało jeszcze osiągnięte.
Prof. Anna Chęćka (UG) w referacie Doświadczenie muzyczne jako wyzwanie dla filozofii przypomniała uczestnikom o uprawianiu filozofii jako o stawianiu pytań, o badaniu gruntu, oraz wychodzeniu poza to, co oczywiste. Prof. Chęćka wskazała na wirtuozów i pedagogów, dla których muzyka była przede wszystkim sposobem budowania więzi. Przywołała swojego mentora, który sugerował, że muzyka pośredniczy często w docieraniu do trudnych, niedających się opisać doświadczeń i sytuacji, takich, jak czas, trwanie, umieranie. Nawiązując do pytania, czy o muzyce można i powinno się mówić, prof. Chęćka wskazała na tych, którym się to niewątpliwie udało. Na powieściopisarzy, poetów, krytyków, którzy opisując muzykę, stwarzali ją na nowo w swoich dziełach w taki sposób, że ta „narysowana słowem” muzyka stawała się kanwą nowego doświadczenia, przemawiała w imię tego, co niewypowiadalne.
W następnej sesji, Prof. Iwona Sowińska (AMKP) przedstawiła projekt odwołania się do narzędzi Felixa Guattari oraz Gilla Deleuza w referacie Refleksja poststrukturalistyczna w analizie muzycznej: Gill Deleuze, Felix Guattari. Następnie prof. Piotr Przybysz (UAM) przedstawił porównanie emocji pojawiających się w odpowiedzi na muzykę oraz obraz. Dyskusja, która zakończyła konferencję dotyczyła nie tylko to, jak uprawiamy dziś filozofię muzyki, ale i tego, jakie cele przyświecają nam w zajmowaniu się muzyką. Konferencja realizowana była w środowisku hybrydowym, dostępna online, a także udostępniona w postaci streamowania na kanale YT. Niektórym uczestnikom brakowało może dodatkowego czasu na rozwinięcie pytań lub przeformułowanie odpowiedzi w dodatkowej przestrzeni dyskusyjnej, ale o tym organizatorzy konferencji już myślą.
Co słychać w filozofii muzyki? Konferencja zgromadziła przedstawicieli wielu środowisk, instytucji oraz profesji, stąd w odpowiedzi na pytanie o kondycje i perspektywy filozofii muzyki, należałoby najpierw zwrócić uwagę, że filozofia muzyki dzieje się na wielu frontach, przekracza granice dziedzin, instytutów oraz projektów. Nie ma jednej filozofii muzyki, jest wiele sposobów dyskutowania o muzyce i jej filozoficznych implikacjach. Konferencja trwała dwa dni i były one ściśle wypełnione wystąpieniami, dyskusjami, a także planami na przyszłość. Filozofia muzyki ma się dobrze a my cieszymy, że możemy ją daje rozwijać.
Małgorzata A. Szyszkowska – ur. 1971, pracuje jako adiunkt na Uniwersytecie Muzycznym Fryderyka Chopina. Zajmuje się estetyką muzyczną i filozofią muzyki, w tym szczególnie estetyką dzieła muzycznego Romana Ingardena, estetyką pragmatyczną i filozofią muzyki. Autorka monografii Wsłuchując się w muzykę. Studium z fenomenologii słuchania (2017) oraz artykułów w czasopismach i monografiach.
Grafika: flickr
< Tekst ten towarzyszy „Filozofuj!” nr 65 pt. Filozofia muzyki
Prowadzenie portalu filozofuj.eu – finansowanie
Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu „Społeczna Odpowiedzialność Nauki II”.
Skomentuj