Filozofia religii Historia filozofii nowożytnej Patronaty Relacje i reportaże

Stephen R. Palmquist: Czy oświeceniowa religia Kanta ma korzenie kwakierskie? – wykład online [relacja]

29 kwietnia 2021 roku odbyło się dwunaste webinarium filozoficzne z cyklu „Between Secularization and Reform. Religious Rationalism in the Late 17th Century and in the Enlightenment”. Tym razem gościem był uczony z Hong Kongu, prof. Stephen R. Palmquist, jeden z najwybitniejszych współczesnych interpretatorów filozofii Kanta.

Ste­phen R. Pal­mqu­ist od wie­lu lat zaj­mu­je się pro­ble­ma­ty­ką filo­zo­fii reli­gii Kan­ta. Na począt­ku swo­je­go wystą­pie­nia uczo­ny pod­kre­ślił, że to nie rozum teo­re­tycz­ny sta­no­wi naj­wyż­szą instan­cję w filo­zo­fii kró­le­wiec­kie­go myśli­cie­la. Rozum teo­re­tycz­ny pozwa­la wpraw­dzie upra­wiać naukę, ale jest bez­sil­ny wobec zagad­nień, któ­re są w życiu naj­waż­niej­sze, to jest: Boga, wol­no­ści i nie­śmier­tel­no­ści. Te ostat­nie pro­ble­my wpraw­dzie inte­re­su­ją rozum z samej jego natu­ry, ale, pozo­sta­jąc na pozio­mie teo­re­tycz­nym, logicz­nym, inte­lekt nie jest w sta­nie nicze­go w kwe­stii tych zagad­nień usta­lić. Może to uczy­nić dopie­ro rozum prak­tycz­ny, któ­re­go przed­miot sta­no­wi moral­ność. Reli­gia według Kan­ta sta­no­wi­ła­by uzu­peł­nie­nie tej ostatniej.

W 1784 roku w słyn­nym arty­ku­le Odpo­wiedź na pyta­nie: czym jest Oświe­ce­nie? filo­zof z Kró­lew­ca twier­dził, że choć żyje­my w cza­sach oświe­ce­nia, pro­ces oświe­ce­nia jesz­cze się nie zakoń­czył. Sta­no­wią­ca jego cel powszech­na doj­rza­łość, pole­ga­ją­ca na zdol­no­ści posłu­gi­wa­nia się wła­snym rozu­mem bez cudze­go prze­wod­nic­twa, wyma­ga­ła­by mię­dzy inny­mi refor­my ist­nie­ją­cych insty­tu­cji reli­gij­nych, gdyż to one wespół z wła­dza­mi pań­stwo­wy­mi mogą utrzy­my­wać jed­nost­ki w sta­nie niedojrzałości.

Prof. Pal­mqu­ist zwró­cił uwa­gę, że Kant wyrósł w śro­do­wi­sku pie­ty­stów, a wykształ­ce­nie, któ­re ode­brał w Kró­lew­cu, było jesz­cze scho­la­stycz­ne. Rygor otrzy­ma­ne­go wycho­wa­nia miał spra­wić, że filo­zof stał się podejrz­li­wy wobec zor­ga­ni­zo­wa­nej reli­gii. Tra­dy­cyj­na teo­lo­gia kła­dła jego zda­niem zbyt wiel­ki nacisk na jało­we spe­ku­la­cje meta­fi­zycz­ne. Mimo to Kant według Pal­mqu­ista nie był are­li­gij­ny i nie spro­wa­dzał reli­gii do ety­ki. Jego poglą­dy w kwe­stii wia­ry wyka­zu­ją wie­le podo­bieństw do pro­gra­mu Reli­gij­ne­go Towa­rzy­stwa Przy­ja­ciół (kwa­krów).

Wspo­mnia­ne zbież­no­ści nie muszą być przy­pad­ko­we – wyni­ka­ją z szer­szych ten­den­cji obec­nych w XVII-wiecz­nej kul­tu­rze euro­pej­skiej. Uczo­ny z Hong Kon­gu zapro­po­no­wał, aby począt­ki epo­ki Oświe­ce­nia dato­wać na moment publi­ka­cji kar­te­zjań­skiej Roz­pra­wy o meto­dzie (1637). Gdy­by to przy­jąć, to do wie­ku świa­teł nale­ża­ła­by tak­że dzia­łal­ność George’a Foxa, zało­ży­cie­la kwa­krów (1652).

Swo­ją ducho­wo­ścią kwa­krzy wpi­sy­wa­li się w sze­ro­ki XVII-wiecz­ny nurt eks­pe­ry­men­tal­ny (doświad­cze­nio­wy). O ile w przy­ro­do­znaw­stwie, np. u Fran­ci­sa Baco­na, doświad­cze­nie było toż­sa­me z eks­pe­ry­men­ta­mi nauko­wy­mi, u kwa­krów było ono reli­gij­ne. Człon­ko­wie Towa­rzy­stwa Przy­ja­ciół wie­lo­krot­nie pod­kre­śla­li zna­cze­nie wewnętrz­nej eks­per­ty­zy. Uwa­ża­li, że nale­ży być posłusz­nym nad­na­tu­ral­ne­mu świa­tłu, któ­re mia­ło umoż­li­wiać wybór odpo­wied­nie­go spo­so­bu życia. Nacisk kła­dli nie tyle na zna­jo­mość kon­kret­nej dok­try­ny, ile inte­gral­ność posta­wy życio­wej i na służ­bę wspól­no­cie, czy­li na ety­kę. W pew­nym sen­sie, jak pod­su­mo­wał prof. Pal­mqu­ist, robi­li oni dla reli­gii to, co XVII-wiecz­ni myśli­cie­le robi­li dla filo­zo­fii. Nasz gość pod­kre­ślił przy oka­zji, że ucznio­wie Foxa dosko­na­le orien­to­wa­li się w ówcze­snych tren­dach inte­lek­tu­al­nych i anga­żo­wa­li się w ówcze­sne dys­ku­sje filo­zo­ficz­ne, zna­li pisma empirystów.

Jeśli spoj­rzeć na kwa­krów przez pry­zmat póź­niej­szej filo­zo­fii Kan­ta, wyraź­nie widać, że cele reli­gii pro­jek­to­wa­nej przez filo­zo­fa z Kró­lew­ca były zbież­ne z prak­ty­ką i wia­rą zwo­len­ni­ków Foxa. Kant, pro­jek­tu­jąc swo­ją „reli­gię racjo­nal­ną”, podob­nie jak kwa­krzy sprze­ci­wiał się reli­gij­nym struk­tu­rom hie­rar­chicz­nym, a tak­że kładł nacisk na spój­ność i szcze­rość prze­ko­nań. Kwa­krzy zachę­ca­li wier­nych do przyj­mo­wa­nia tyl­ko tych opi­nii, któ­re wyda­wa­ły się im praw­do­po­dob­ne, u Kan­ta nato­miast tre­ścią reli­gii były obo­wiąz­ki moral­ne wobec sie­bie i innych ludzi. Ponad­to, zda­niem prof. Pal­mqu­ista, kan­tow­ska epi­ste­mo­lo­gia nie wyklu­cza ist­nie­nia wewnętrz­nych doświad­czeń zbli­żo­nych do kwa­kier­skie­go wewnętrz­ne­go świa­tła. Wbrew utar­tej opi­nii, Kant nie był wro­giem misty­ki. Ostat­nie bada­nia nad quasi-mistycz­ny­mi ten­den­cja­mi widocz­ny­mi w jego Kry­ty­kach wska­zu­ją, że poucze­nia pły­ną­ce z wewnętrz­ne­go świa­tła mogły­by zostać zakwa­li­fi­ko­wa­ne jako oświe­ce­nio­we w kan­tow­skim sensie.

Nie ma dowo­dów na to, by Kant czy­tał jakie­kol­wiek pisma Foxa lub jego zwo­len­ni­ków. Podo­bień­stwo poglą­dów może wyni­kać z tych samych lek­tur, zwłasz­cza pism bry­tyj­skich empi­ry­stów. I Kant, i kwa­krzy chcie­li, aby reli­gia pozo­sta­ła waż­na dla ich współ­cze­snych. Pra­gnę­li tak­że, aby była sys­te­mem prze­ko­nań moż­li­wym do przy­ję­cia przez każ­de­go racjo­nal­nie myślą­ce­go czło­wie­ka – stąd mogły się brać podob­ne recepty.

Opra­co­wa­nie: Zespół badaw­czy pro­jek­tu „Mię­dzy seku­la­ry­za­cją a reformą”


Patro­nat medialny:

Filo­zo­fuj!”

Najnowszy numer można nabyć od 1 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy