Epistemologia Filozofia umysłu Filozofia współczesna Fragment z klasyka

Thomas Nagel: Jak to jest być nietoperzem?

Źró­dło: Tho­mas Nagel, Jak to jest być nie­to­pe­rzem?, w: ten­że, Pyta­nia osta­tecz­ne, przeł. A. ­Roma­niuk, War­sza­wa: Fun­da­cja Ale­the­ia 1997, s. 204–207.


Gdy­by nie ist­nia­ła świa­do­mość, pro­blem sto­sun­ku umy­słu do cia­ła był­by mniej inte­re­su­ją­cy. Ze świa­do­mo­ścią – wyda­je się bez­na­dziej­ny. […] Świa­do­me dozna­nia to zja­wi­ska o sze­ro­kim zasię­gu. Wystę­pu­ją na wie­lu szcze­blach życia zwie­rzę­ce­go, choć nie może­my być pew­ni ich obec­no­ści w prost­szych orga­ni­zmach, a w ogó­le bar­dzo trud­no powie­dzieć, co sta­no­wi świa­dec­two ich wystę­po­wa­nia. (Nie­któ­rzy eks­tre­mi­ści goto­wi są prze­czyć temu, że wystę­pu­ją u ssa­ków innych niż czło­wiek). Nie­wąt­pli­wie wystę­pu­ją w nie­zli­czo­nych posta­ciach cał­kiem dla nas nie­wy­obra­żal­nych, na innych pla­ne­tach w innych sys­te­mach sło­necz­nych wszech­świa­ta. Ale nie­za­leż­nie od tego, jak róż­ne mogą być te posta­ci, fakt, że jakiś orga­nizm ma w ogó­le świa­do­me dozna­nia, zna­czy zasad­ni­czo, że ist­nie­je coś takie­go, jak bycie tym orga­ni­zmem. Może to pocią­gać za sobą dal­sze kon­se­kwen­cje co do for­my tych doznań, a może nawet (choć w to wąt­pię) co do zacho­wa­nia tego orga­ni­zmu. Ów orga­nizm ma jed­nak z isto­ty świa­do­me sta­ny men­tal­ne wte­dy i tyl­ko wte­dy, gdy jest coś takie­go, jak bycie tym orga­ni­zmem – coś co jest jak­by dla tego organizmu.

Może­my to nazwać subiek­tyw­nym cha­rak­te­rem doznań. Nie uchwy­tu­je go żad­na ze zna­nych ostat­nio obmy­ślo­nych reduk­cyj­nych ana­liz tego, co men­tal­ne, wszyst­kie one są bowiem logicz­nie do pogo­dze­nia z bra­kiem tego cha­rak­te­ru. Nie da się go ana­li­zo­wać w kate­go­riach żad­nych sys­te­mów wyja­śnia­nia odwo­łu­ją­cych się do sta­nów funk­cjo­nal­nych czy inten­cjo­nal­nych, te bowiem moż­na by przy­pi­sać robo­tom czy auto­ma­tom, któ­re zacho­wy­wa­ły­by się jak ludzie, a nicze­go by nie dozna­wa­ły. Nie da się go ana­li­zo­wać w kate­go­riach przy­czy­no­wej roli doznań w odnie­sie­niu do typo­wo ludz­kich zacho­wań – z podob­nych powodów. […] 

Przy­pusz­czam, że wszy­scy wie­rzy­my, iż nie­to­pe­rze mają dozna­nia. Osta­tecz­nie są to ssa­ki i nie ma więk­szych powo­dów do wąt­pie­nia w to, że mają dozna­nia, niż w to, że dozna­nia mają myszy, gołę­bie czy wie­lo­ry­by. […] Wie­my, że więk­szość nie­to­pe­rzy (dokład­nie mówiąc, nie­to­pe­rze małe) postrze­ga świat zewnętrz­ny przede wszyst­kim przez echo­lo­ka­cję, odbie­ra­jąc odbi­cia swych szyb­kich, sub­tel­nie modu­lo­wa­nych pisków o wyso­kiej czę­sto­tli­wo­ści od poło­żo­nych w pew­nym obsza­rze przed­mio­tów. Ich mózgi są tak zbu­do­wa­ne, że potra­fią kore­lo­wać wysy­ła­ne przez nie impul­sy z powra­ca­ją­cym echem i uzy­ska­na w ten spo­sób infor­ma­cja umoż­li­wia im dokład­ne roz­róż­nie­nie odle­gło­ści, roz­mia­ru, kształ­tu, ruchu i fak­tu­ry przed­mio­tów, porów­ny­wal­ne z tymi, któ­rych my doko­nu­je­my za pomo­cą wzro­ku. Ale echo­lo­ka­cja nie­to­pe­rza, choć jest wyraź­nie pew­ną for­mą per­cep­cji, nie dzia­ła podob­nie do żad­ne­go ze zmy­słów, jakie posia­da­my, i nie ma powo­du przy­pusz­czać, że z punk­tu widze­nia nie­to­pe­rza jest podob­na do cze­go­kol­wiek, cze­go my może­my dozna­wać lub co może­my sobie wyobra­żać. To wyda­je się rodzić trud­no­ści, gdy cho­dzi o zro­zu­mie­nie tego, jak to jest być nietoperzem.


Pobierz tekst w PDF.


Najnowszy numer można nabyć od 1 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

Skomentuj

Kliknij, aby skomentować

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy