Patronaty Relacje i reportaże

Wouter Hanegraaff: Niebo Swedenborga [relacja]

1 kwietnia 2021 roku odbyło się otwarte webinarium poświęcone myśli Emanuela Swedenborga. W ramach cyklu „Between Secularization and Reform. Religious Rationalism in the Late 17th Century and in the Enlightenment” gościł badacz z Uniwersytetu Amsterdamskiego, prof. Wouter Hanegraaff.

Pod­czas swo­je­go wystą­pie­nia przy­po­mniał on, że cho­ciaż ist­nie­je wie­le ana­liz poświę­co­nych wpły­wo­wi Ema­nu­ela Swe­den­bor­ga na XIX- i XX-wiecz­nych arty­stów, to nie­wie­lu histo­ry­ków zaj­mu­je się recep­cją Swe­den­bor­ga na grun­cie filozofii.

XVIII wie­ku w bada­niach nad Pismem Świę­tym domi­no­wa­ła inter­pre­ta­cja ale­go­rycz­na. Dosłow­ne zna­cze­nie opo­wie­ści biblij­nych ana­li­zo­wa­no głów­nie pod kątem histo­rycz­nym, na przy­kład w zakre­sie fak­tów z życia Jezu­sa. Pomi­ja­no nato­miast te frag­men­ty, któ­re mówi­ły o nie­bie czy anio­łach. Tym­cza­sem szwedz­ki myśli­ciel twier­dził, że Bóg udzie­lił mu daru podró­żo­wa­nia w zaświa­ty i roz­ma­wia­nia z ducha­mi. Mię­dzy inny­mi dla­te­go dzie­ła Swe­den­bor­ga, w któ­rych opi­sy­wał swo­je wizje, robi­ły na jego współ­cze­snych tak duże wra­że­nie. Autor O nie­bie i jego cudach poda­wał wie­le szcze­gó­łów, a te pobu­dza­ły wyobraź­nię czy­tel­ni­ków. Zaczę­li oni zasta­na­wiać się nad moż­li­wo­ścią posia­da­nia wła­snych doświad­czeń mistycznych.

Wśród tych, któ­rzy bada­li moż­li­wość oglą­da­nia nie­ba za życia, był Imma­nu­el Kant. Prof. Hane­gra­aff pod­kre­ślił, że obaj myśli­cie­le – Swe­den­borg i Kant – posia­da­li takie samo przy­go­to­wa­nie filo­zo­ficz­ne. Obaj czy­ta­li Kar­te­zju­sza, Wolf­fa i Leib­ni­za. Zga­dza­li się w pod­sta­wo­wych kwe­stiach epi­ste­mo­lo­gicz­nych i meta­fi­zycz­nych. Obaj uwa­ża­li, że sam z sie­bie czło­wiek nie może uzy­skać wglą­du w spra­wy boskie (świat noume­nów), ponie­waż ludz­ki apa­rat poznaw­czy nie jest do tego zdol­ny. Swe­den­borg doda­wał jed­nak, że to, co jest nie­osią­gal­ne dla czło­wie­ka, jest moż­li­we dla Boga – Stwór­ca może udzie­lić jed­no­st­ce wyjąt­ko­we­go, dodat­ko­we­go objawienia.

Kant odrzu­cał taką ideę jako non­sens. Uwa­żał, że nawet gdy­by Bóg zsy­łał czło­wie­ko­wi jakieś wizje, nie moż­na było­by ich doświad­czyć bez­po­śred­nio, a jedy­nie przez filtr wyobraź­ni. Dostęp do wizji ponadzmy­sło­wych mia­ły­by jedy­nie oso­by o dużej wraż­li­wo­ści, któ­re przez swo­ją skłon­ność do ule­ga­nia halu­cy­na­cjom jed­no­cze­śnie tra­ci­ły­by część zdol­no­ści do racjo­nal­ne­go myśle­nia. Kant nie skre­ślał jed­nak moż­li­wo­ści uzy­ski­wa­nia jakiejś wie­dzy o rze­czach poza­ziem­skich. Uwa­żał, że tego rodza­ju przed­sta­wie­nia mogą poja­wiać się wła­śnie w wyobraź­ni (Ein­bil­dung­skraft), któ­ra sta­no­wi koniecz­ny łącz­nik pomię­dzy zmy­sła­mi i rozu­mem. Choć w pismach filo­zo­fa z Kró­lew­ca wyobraź­nia awan­so­wa­ła ze źró­dła złu­dzeń na jed­ną z władz umoż­li­wia­ją­cych pozna­nie, to w kolej­nych pismach Kant, oba­wia­jąc się irra­cjo­na­li­zmu, stop­nio­wo pomniej­szał jej zna­cze­nie na rzecz rozumu.

Poten­cjał wyobraź­ni, któ­ra mogła­by pomóc w uzy­ska­niu wizji rze­czy­wi­sto­ści ducho­wej, został doce­nio­ny w roman­ty­zmie. Mimo że sam Swe­den­borg uwa­żał, że dar wglą­du w zaświa­ty był zastrze­żo­ny wyłącz­nie dla nie­go, jego odbior­cy rozu­mie­li to ina­czej. To Swe­den­borg – obok Jaku­ba Boeh­me­go – stał się źró­dłem intu­icji ówcze­snych poetów. Echa pism szwedz­kie­go myśli­cie­la znaj­du­ją się m.in. się w Fau­ście Goethe­go. Swe­den­bor­gizm wpły­nął tak­że na roz­wi­ja­ją­cy się od XVIII wie­ku mesme­ryzm, okul­tyzm i som­nam­bu­lizm oraz na pisma ama­to­rów haszy­szu. W ten spo­sób Swe­den­borg, nauko­wiec i myśli­ciel na wskroś oświe­ce­nio­wy stał się patro­nem wie­lu nur­tów antyoświeceniowych.

Opra­co­wa­nie: Zespół badaw­czy pro­jek­tu „Mię­dzy seku­la­ry­za­cją a reformą”


Patro­nat medialny:

Filo­zo­fuj!”

Najnowszy numer można nabyć od 1 września w salonikach prasowych wielu sieci. Szczegóły zob. tutaj.

Numery drukowane można zamówić online > tutaj. Prenumeratę na rok 2021 można zamówić > tutaj.

Dołącz do Załogi F! Pomóż nam tworzyć jedyne w Polsce czasopismo popularyzujące filozofię. Na temat obszarów współpracy można przeczytać tutaj.

55 podróży filozoficznych okładka

Wesprzyj „Filozofuj!” finansowo

Jeśli chcesz wesprzeć tę inicjatywę dowolną kwotą (1 zł, 2 zł lub inną), przejdź do zakładki „WSPARCIE” na naszej stronie, klikając poniższy link. Klik: Chcę wesprzeć „Filozofuj!”

Polecamy